مادرش از طبرستان يعنى خواهر محمد بن جرير الطبرى بوده است . وى در حفظ اشعار و ايام و اخبار عرب و در لغت و نحو و شعر و ادب عربى وحيد عصر خود بوده است .
رسائل خوارزمى بداشتن محسنات بديعيه ممتازست و در همان حال سلاست و روانى خاص از آن مشهود مىباشد و ازين جهت بين اسلوب او و اسلوب نويسندگان عربى در قرن سوم شباهت و قرابتى وجود دارد و اين معنى از مجموعهء رسائل خوارزمى به خوبى مشهودست « 1 » .
معاصر خوارزمى احمد بن حسين همدانى معروف به بديع الزمان همدانى ( م . 398 ) است . وى علوم ادبى را در همدان نزد ابن فارس رازى فراگرفت و بعد از آن به خدمت صاحب بن عبّاد رسيد و ازو نيز در علوم ادبيهء عرب استفاده كرد . اهميت بديع الزمان در آنست كه چه در رسائل و چه در مقامات خود صنعت را به حد كمال رسانيد و مخصوصا مقامهنويسى را كه ابن دريد آغاز كرده بود رونق و كمالى داد و اكنون رسائل و مقامات او هردو در دست است و بطبع رسيده « 2 » .
شمس المعالى قابوس بن وشمگير بن زيار ديلمى پادشاه مشهور زيارى ( م . 403 ) « 3 » از نويسندگان بزرگ اين عهدست كه رسائلى ازو به عربى و اشعارى بتازى و پارسى باقى مانده است . مجموعهء رسائل او را ابو الحسن على بن محمد يزدادى گرد آورده و به « كمال البلاغة » موسوم داشته است و آن اكنون در دست است و بچاپ رسيده . از اشعار پارسى او اين ابيات در لباب الالباب عوفى آمده است « 4 » :
كار جهان سراسر آزست يا نياز * من پيش دل نيارم آز و نياز را
من بيست چيز را ز جهان برگزيدهام * تا هم بدان گذارم عمر دراز را
شعر و سرود و رود و مى خوشگوار را * شطرنج و نرد و صيدگه و يوز و باز را
ميدان و گوى و بارگه و رزم و بزم را * اسپ و سلاح و جود و دعا و نماز را
* *
شش چيز در آن زلف تو دارد معدن * پيچ و گره و بند و خم و تاب و شكن
هامش
( 1 ) - رسائل الخوارزمى طبع قسطنطنيه 1297 قمرى
( 2 ) - براى اطلاع از احوال او رجوع شود به معجم الادباء ياقوت ج 2 ص 161 - 202
( 3 ) - ايضا ج 16 ص 219 - 233
( 4 ) - لباب الالباب چاپ ليدن ج 1 ص 30