لازم ميدانيم و او محمد بن اسحاق النديم الورّاق معروف به « ابن النديم » ( م . 378 ) است كه كتاب مشهورش الفهرست در نوع خود اولين و مهمترين كتاب در تمدن اسلامى و در دنياى قديمست . درين كتاب ابن النديم راجع بجميع علومى كه در تمدن اسلامى رائج بود ، و علماى معروف آن علوم تا عهد خود ، و كتب مشهورى كه نوشتند ، و همچنين راجع بعلماى قديم در علوم اوايل ، و ناقلين كتب آنان ، و اصحاب آن علوم در اسلام با تأليفاتشان ، و تمام كتبى كه از زبانهاى مختلف در موضوعات گوناگون به عربى ترجمه شده بود ، بحث كرده و حتى از تحقيق در اديان و مذاهب معروف عهد خود و كتب مشهور آنها و ترجمههايى كه از آنها شده بود ، نيز غافل نمانده و بدينطريق يكى از بهترين كتب دورهء بلوغ تمدن اسلامى را بوجود آورده است « 1 » .
ابو هلال العسكرى ( م . 395 ) منسوب به شهر « عسكر مكرم » از بلاد خوزستان از ادبا و نويسندگان و مؤلفان ادبى بزرگ اين دوره است و از جملهء آثار او كتاب الصناعتين و ديوان المعانى و جمهرة الامثال و التفضيل بين بلاغة العرب و العجم است .
از كبار مورخان و ادباى اين عصر كه تجاوز از دورهء حيات او نبايد سبب فوت نامش از شمار بزرگان اين عهد گردد ابو عبد الله حمزة بن الحسن الاصفهانى ( ولادت در حدود سال 270 و وفات در حوالى سالهاى 350 الى 360 ) مؤلف كتاب مشهور تاريخ سنى ملوك الارض و الانبياء و كتاب التصحيف و كتاب كبار البشر و كتاب الامثالست كه همه را در دست داريم . كتاب سنى ملوك الارض و الانبياء از حيث اشتمال بر اطلاعات كثير راجع بايران داراى اهميت فراوانست و همين كتابست كه در تأليف كتاب مجمل - التواريخ و القصص اساس كار قرار گرفته است .
از مورخ و فيلسوف و دانشمند بزرگ اين عهد ابو على مسكويه و كتاب تجارب - الامم او با ساير تأليفاتش پيش ازين ياد كردهايم و تكرار نام او در اينجا تنها براى تذكار اهميتش در عالم نويسندگى است .
هامش
( 1 ) - براى اطلاع از احوال ابن النديم رجوع شود بمقدمهء الفهرست چاپ مصر و ظهر الاسلام ج 1 ص 244 - 245