شش چيز دگر نگر وطنشان دل من * عشق و غم و درد وُ گرم و تيمار و حزن
* * *
گل شاه نشاط آمد و مى مير طرب * ز آن روى بدين دو مىكنم عيش طلب
خواهى كه درين بدانى اى ماه سبب * گل رنگ رخت دارد و مى طعم دو لب
ابو نصر محمد بن عبد الجبار عتبى ( م . 427 ) از اهل رى و از كبار مترسلان ايران در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم است كه ديرگاهى در خراسان در دستگاه ابو على سيمجور و ناصر الدين سبكتكين بسر ميبرد و چندى هم سمت نيابت شمس المعالى قابوس را در خراسان داشته و مدتى در نيشابور نزد امير نصر بن ناصر الدين سبكتكين سپهسالار خراسان از قبل سلطان محمود بسر ميبرده است . كتاب مشهور او تاريخ يمينى است كه در شرح سلطنت سبكتكين و سلطان محمود تا سال 412 نوشته شده و بنام يمين الدوله محمود بتاريخ يمينى موسوم گرديده است . عتبى بسيارى از حوادث اواخر عهد سامانى را بمناسبت در كتاب خود آورده و آن اطلاعات نيز بسيار سودمند و مفيدست . اين كتاب را ابو شرف ناصح بن ظفر جرفادقانى ( گلپايگانى ) در آغاز قرن هفتم بنثر مصنوع پارسى ترجمه كرده است .
ديگر از نويسندگان اين عهد ابو منصور عبد الملك بن محمد ثعالبى نيشابورى ( م . 429 ) اديب و نويسنده و مورخ بزرگ ايران در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم است كه در هردو روش نثر مصنوع و مرسل استاد بوده است . از آثار مشهور او كتاب يتيمة - الدهر در شرح احوال شعراى بزرگ عهد مؤلف از شام تا ماوراء النهرست كه هم از حيث انشاء بليغ و هم از باب اشتمال بر احوال و اشعار بسيارى از شعراى آن عصر خاصه شعراى تازىگوى ايران كه غالبا از وزرا و رجال بزرگ عهد بودهاند ، اهميت بسيار دارد . ثعالبى كتاب يتيمة الدهر را بوسيلهء ذيلى بنام تتمة اليتيمة تكميل كرده و اين هر دو كتاب طبع شده است . ديگر از كتب او كتاب الاعجاز و الايجاز . خاص الخاص ، ثمار القلوب فى المضاف و المنسوب ، نثر النظم ، كتاب التمثيل و المحاضرة و چند اثر ديگرست كه مهمتر از همه كتاب « غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم » در تاريخ ايران قديم مىباشد كه ثعالبى در تأليف آن مخصوصا از كتاب شاهنامهء ابو منصورى استفادهء