عقليه بود و به همين جهت منادمان و مجالسان او هم اكثر ازين طبقه بودهاند مانند ابو محمّد هندو و ابو على مسكويه و ابن سمكه . پدر ابن العميد يعنى ابو عبد اللّه حسين معروف به « كله » دبير ماكان كاكى بوده و بعد از كشته شدن ماكان باسارت بخراسان رفت و در آنجا بعهد سلطنت نوح بن نصر صاحب ديوان رسائل شد و بعميد معروف گرديد و باينجهت ابو الفضل را ابن العميد گفتهاند . ابن العميد بعد از پدر در خدمت ركن الدوله حسن وارد شد و بوزارت او رسيد و تا پايان حيات خود يعنى سال 360 در وزارت آل بويه برقرار بود . اهميت ابن العميد بيشتر در آنست كه صنايع لفظيه را با معانى دقيق گرد آورد و در بلاغت بدرجهيى رسيد كه او را تالى عبد الحميد آوردند و گفتند « بدئت الكتابة بعبد الحميد و ختمت بابن العميد » .
شاگرد ابن العميد صاحب كافى ابو القاسم اسمعيل بن عبّاد « 1 » از اهل طالقان بود .
ابتدا نزد ابن فارس تلمّذ ميكرد و سپس به خدمت ابن العميد درآمد و بعد از فوت او و بر كنار شدن ابو الفتح پسر ابن العميد ، بوزارت مؤيد الدوله رسيد و همچنان در مقام خود باقى بود تا در سال 385 درگذشت . صاحب علاوه بر تدبير و كاردانى ، در علوم لسانى و ادب و كلام سرآمد عصر بود و شعرا و نويسندگان را راتبهء منظم و صلات و جوايز فراوان مىبخشيد . پيش ازين توجه صاحب را بعلوم ادبى بيان داشته و گفتهايم كه او تأليفاتى درين باب داشت كه اهمّ آنها كتاب المحيط در علم لغت است . روش انشاء صاحب در كتب و رسائل او متوجه بايراد صنايع لفظى بود . صاحب در استعمال سجع به حدى زيادهروى ميكرد كه ازين بابت مورد ايراد معاصران خود قرار گرفت و اين توجه شديد بصنايع مخصوصا در رسائل او به خوبى ديده مىشود . رسائل صاحب در انواع مختلف سلطانى و اخوانيست و مجموعهء بزرگى از همهء آنها در دست است كه اخيرا بطبع رسيده است « 2 » .
يكى از بزرگترين نويسندگان اين عهد كه از علماى معروف ادب محسوب مىشود ابو بكر محمد بن عباس خوارزمى ( م . 383 ) است كه اصلش از خوارزم و
هامش
( 1 ) - معجم الادبا چاپ مصر ج 6 ص 168 - 317
( 2 ) - رسائل صاحب بن عباد چاپ مصر ، 1947 ميلادى ( 1366 قمرى )