نزد ابو الهيثم كه از كبار علماى اسمعيليه بوده علم آموخت و علاوه بر آن بسيارى از كتب حكما را نيز خواند « 1 » و چون امام عصر اسميعليه را « خداوند زمان » گفته « 2 » و اصطلاحات و تعبيرات آن فرقه را بسيار به كار برده ، در اسمعيلى بودن او ترديدى نمىماند .
محمّد بن سرخ در سبب تأليف كتاب خود مينويسد : « شعرى گفته است خواجه ابو الهيثم رفع اللّه درجته و اندرو سؤالهاى بسيار كرده ، و نرسيد بجواب گفتن و اندرو گذشت . خداى عزّ و جلّ ويرا درجات بيفزاياد و برساندش بجايگاهى كه آرزوها تمامى بود . و چون وى اندر گذشت ، دوستان از من اندر خواستند كه بايد كه جواب اين مسألهها بگويى بيا غازم گفتن بتوفيق خداى عزّ و جلّ و ببركت خداوندان تأييد و بمنت اولياء ايزد ، بدان نور تمام كفايت است از خداوند زمان ، ادام اللّه سلطانه ، و بندگان خداى عزّ و جلّ ، و اندر خواهم از دوستان تا دعا كنند بتوفيق يافتن بجواب كردن بصواب ، باذن اللّه تعالى عزّ و جلّ » « 3 » .
آنگاه شروع كرده است بآوردن هريك از ابيات ابو الهيثم ، كه چنان كه ديدهايم همه سؤال و رمزست ، و شرح كردن هريك باستيفاء و با استفادهء كامل از اطلاعات فلسفى و علمى خود .
شرح قصيدهء ابو الهيثم خواه از نظر فلسفه و كلام و خواه از حيث زبان و انشاء پارسى در زمرهء كتب بسيار بديع و زيباى فارسى در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم است « 4 » .
هامش
( 1 ) - شرح قصيدهء فارسى ابو الهيثم ، تهران 1334 ؛ ص 109 .
( 2 ) - ايضا ص 80
( 3 ) - ايضا ص 2
( 4 ) - ازين كتاب نسخهء منحصرى در يك مجموعهء فلسفى متعلق بكتابخانهء مراد ملاى استانبول موجودست كه آقاى هانرى كربن بهمكارى آقاى دكتر محمد معين آن را با مقدمهء فارسى و فرانسه بسال 1334 شمسى ( 1955 ميلادى ) در تهران بطبع رسانيدند .
دربارهء محمد بن سرخ و كتاب او رجوع شود به :
* تتمة صوان الحكمة چاپ لاهور ، 1351 قمرى ، ص 132 -