بدخشان كتاب جامع الحكمتين را درين باب نوشت و پيش ازو محمّد بن سُرخ نيشابورى كه در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم ميزيسته و كتابى مفصّل در شرح هفتاد و شش بيت ازين قصيده ترتيب داده است .
اين قصيده سراسر سؤالاتيست بر مذاق فلسفيان كه بايد هريك را جواب گفت .
چنان كه ميدانيم نخستين كار اسمعيليان در تبليغ آن بود كه مدعوّ را با سؤالاتى دربارهء حقايق علم و دين بتنگنا ميافگندند و آنگاه خود براى مجذوب كردن او بجواب دادن آنها مبادرت ميكردند .
قصيدهء ابو الهيثم پر است از همينگونه سؤالات و از كجا كه او اين قصيده را به آن قصد نساخته باشد تا همكيشان خود را از سؤالات دشوارى كه بايد بهنگام تبليغ كنند آگاه سازد . و بهرحال تربيت مذهبى او در طرح اين سؤالات دشوار و بىجواب گذاشتن آنها بىتأثير نبوده است . اينك آن قصيده :
يكيست صورت هرنوع را و نيست گذار * چرا كه هيئت هرصورتى بود بسيار
ز بهر چيست كه جوهر يكى و نُه عرض است « 1 » * بدَه نرفت و نه بر هشت كرد نيز قرار
چرا كه آبا « 2 » هفت و دوازده است بنام * وُ امَّهات « 3 » بگفتار و اتفاق چهار
چرا كه بخش مواليد « 4 » از سه برنگذشت * چه چيز كز يك مايه است و بيشمار نگار
چرا چو تن ز غذا پر شود نگنجد نيز * الم رَسدْشْ گر افزون كنى تو بر مقدار
هامش
( 1 ) - اعراض نهگانه عبارتند از : كم ، كيف ، اضافه ، جده ، نصيبه ، مكان ، زمان ، فاعل ، منفعل
( 2 ) - مراد كواكب سبعه است
( 3 ) - مراد عناصر اربعه است
( 4 ) - مواليد : معدن . نبات . حيوان