در كتاب جامع الحكمتين « 1 » ازين مرد نام برده و قصيدهيى را ازو كه بعد ازين شرح خواهيم داد آورده است . ابو الحسن بيهقى « 2 » ذكر اين حكيم ابو الهيثم را آورده و گفته است كه ازو اثرى در حكمت نيافت مگر قصيدهيى فارسى از وى كه محمّد بن سرخ نيشابورى آن را شرح كرده است . در بعضى از نسخ تتمة صوان الحكمة نام ابو الهيثم باشتباه ابو على بن الهيثم نوشته شده است . اين اشتباه نتيجهء آنست كه نسّاخ ميان او و ابو على بن الهيثم ( ابن الهيثم ) رياضىدان معروف فرق نگذاشتهاند . نسبت او نيز در بعضى از نسخ تتمة صوان الحكمة البوزجانى و در بعضى ديگر الجوزجانى و در نسخهء جامع الحكمتين الجرجانى آمده است .
خواجه ابو الهيثم از معتقدان مذهب اسمعيلى بوده و ناصرخسرو برين نكته در كتاب جامع الحكمتين ( ص 86 و 217 ) تصريح دارد .
چنان كه دربارهء احوال محمّد بن سُرخ خواهيم ديد وى از شاگردان ابو الهيثم بوده و بقول خود نه سال در خدمت اين استاد تلمّذ ميكرده است . اين محمّد بن سُرخ چنان كه خواهيم گفت پدر ابو جعفر نسوى يا نيشابورى استاد نظامى عروضى بود و بنابرين بايد دورهء زندگانى او را اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم دانست و چون او نه سال نزد ابو الهيثم شاگردى كرده بود پس ابو الهيثم ميبايست در اواخر قرن چهارم زيسته باشد و سبك سخن او در قصيدهيى كه از وى بازمانده است خود گواهى بر راستى گفتار ماست .
از اشعار ابو الهيثم تنها قصيدهيى در هشتاد و هشت بيت باقى مانده است مشتمل بر سؤالاتى دربارهء بسيارى از مسائل ، بىآنكه خود آنها را جواب گفته باشد . و بعد ازو دو تن آن را شرح كردهاند يكى ابو معين ناصر بن خسرو قباديانى بلخى شاعر و نويسندهء مشهور اسمعيلى مذهب كه به خواهش عين الدوله ابو المعالى على بن اسد بن حارث امير
هامش
- و فرانسه جامع الحكمتين ( چاپ تهران 1332 شمسى ) و شرح قصيدهء فارسى خواجه ابو الهيثم ( چاپ تهران 1334 شمسى ) و مقالهء آقاى دكتر غلامحسين صديقى در مجلهء يغما سال چهارم و مقالهء آقاى مجتبى مينوى در شمارهء 8 از سال 2 مجلهء يادگار و مقدمهء مرحوم عباس اقبال آشتيانى بر مقالهء اخير در همان مجله .
( 1 ) - چاپ آقاى هانرى كربن و آقاى دكتر محمد معين ص 17 ، 19 ، 86 ، 217 ، 313
( 2 ) - تتمة صوان الحكمة چاپ هند ص 132