تحقيقات محققان خارجى خاصه متتبّعان اروپايى دربارهء شاهنامه و فردوسى نيز بسيارست چنان كه بيان همهء آنها درينجا موجب بسط مقال خواهد شد « 1 » و از جملهء مهمترين آنها يكى تحقيق « ژول مول » است در مقدمهء ترجمهء شاهنامه و ديگر تحقيق مشهور « نلدكه » « 2 » است بآلمانى در رسالهء « حماسهء ملى ايران » « 3 » كه نخست آن را در « كتاب فقه اللغهء ايرانى » « 4 » و سپس جداگانه در سال 1920 به همان نام در برلين و لايپزيك منتشر كرده است و از جملهء تحقيقات عميق كه در زبان فارسى راجع بفردوسى شده مقالهء آقاى سيد حسن تقىزاده است در مجلهء كاوه بعنوان شاهنامه و فردوسى .
خصائص شاهنامه - دربارهء اختصاصات فنّى و شعرى شاهنامه بحثى مفصل و مشبع لازمست و ما بر اثر درازى مقال دربارهء فردوسى فرصت اين كار را درينجا نداريم و خواننده را بتحقيقى كه درينباره در كتاب حماسهسرايى در ايران ( چاپ دوم ص 229 - 289 ) كردهايم راهبرى ميكنيم .
از مهمترين مسائلى كه ذكر آن دربارهء گويندهء شاهنامه لازمست آنكه :
1 ) اين شاعر در نظم اين منظومهء بزرگ از رعايت جانب امانت و حفظ روايات كهن خوددارى نكرده و آنچه از منابع و مآخذ مختلف بدست آورده بىكموكاست و گاه بنحو انتخاب بشعر نقل كرده است .
2 ) در وصف مناظر طبيعى ، ميدانهاى جنگ ، پهلوانان ، جنگهاى تن بتن ، لشكركشيها و نظاير اينها كمال مهارت و قدرت را به كار برده و همهء شرايط وصف را در موارد مختلف رعايت نموده و مخصوصا در توصيف پهلوانان و نشان دادن قدرت و چالاكى آنان بمراتب عالى قدرت رسيده است .
3 ) در شاهنامه مانند همهء منظومهاى حماسى خواننده بخوارق عادات ، مبالغات مطبوع ، ذكر انتقام و كينهكشى و غرور ملّى و عشق و نظاير اينها بازميخورد و مخصوصا
هامش
( 1 ) - رجوع شود به حماسهسرايى در ايران چاپ دوم ص 222 - 225
( 2 ) -NoldeRe( 3 ) -Das Iranische Nationalepos( 4 ) -Grundriss der Iranischen Philologie