جوانرا چو شد سال بر سى و هفت * نه بر آرزو يافت گيتى و رفت
همى بود همواره با من درشت * برآشفت و يكباره بنمود پشت
مذهب و عقيدهء فردوسى - چنان كه از ابيات منقول و نيز از آنچه فردوسى در آغاز شاهنامه آورده است ، برميآيد شاعر ما مردى شيعىمذهب و در اصول عقايد نزديك بطريقهء معتزله بوده است . بنابر آنچه نظامى عروضى نيز گفته بيت ذيل بر اعتزال او دلالت مىكند :
ببينندگان آفريننده را * نبينى مرنجان دو بيننده را
و با آنكه شاعر در ابيات ذيل نام خلفاى ثلاث را پيش از على عليه السلام ذكر كرده :
كه خورشيد بعد از رسولان مه * نتابيد بر كس ز بو بكر به
عُمَر كرد اسلام را آشكار * بياراست گيتى چو باغ بهار
پس از هردوان بود عثمان گُزين * خداوند شرم و خداوند دين
ولى چون در مدح و نعت على بن ابيطالب بيش از ديگران مبالغه كرده و نيز در دو بيت ذيل بصراحت بتشيّع خود اعتراف نموده است :
اگر چشم دارى بديگر سراى * بنزد وصى و نبى گير جاى
گرت زين بدآيد گناه منست * چنين است و آيين و راه منست
و اين اعترافات او را ابيات متعددى از هجونامه نيز كاملا تأييد نموده است ، پس بنابرين مقدمات حكم اوّلى ما درينكه فردوسى شيعى و نزديك بطريقهء معتزله بود ثابت مىشود « 1 » .
علاوه برين بايد دانست كه فردوسى در عقيدهء دينى خود ثابتقدم بود و خلاف آنچه بعضى انديشيدهاند بآيين زرتشت ميل و علاقهيى نداشت و بعبارت ديگر وطن دوستى وى دليل تعلّق او بآيين زرتشت نبود .
فردوسى مردى موحّد بوده و بصورتهاى مختلف در شاهنامهء خود در ستايش يزدان و اثبات وجود و تجرّد واجب سخن گفته است . مهمترين ستايش وى از خالق در آغاز شاهنامه است كه ابيات مشهور آن گواه اعتزال فردوسى است و بيت ذيل از آن :
هامش
( 1 ) - و نيز رجوع شود بكتاب النقض ص 252