است فردوسى هجونامهء محمود را تا پايان حيات خود منتشر نساخت و من چنين عقيده دارم كه برفرض وجود ابيات الحاقى و مجعول در هجونامه عدهء آنها از چند بيت معدود تجاوز نمىنمايد و بقيه همه اصلى و آثار اصالت از آنها آشكارست .
وفات فردوسى بقول حمد اللّه مستوفى در سال 416 و بقول دولتشاه سمرقندى « در شهور سنهء 411 احدى عشر و اربعمأئة » اتفاق افتاد ، صحّت يا سقم مآخذ هيچيك ازين دو مؤلّف بر ما معلوم نيست ولى چنان كه از شاهنامه و ابيات هجونامه برمىآيد بعد از حدود سال 409 و 410 از فردوسى اثر و خبرى در شاهنامه نيست زيرا چنان كه ميدانيم آخرين اشارهيى كه بسن شاعر در دست داريم بيتى است كه در آن از نزديكى عمر خود بهشتاد سخن گفته است ، و اگر ولادت فردوسى را چنان كه گفتيم در حدود سال 329 - 330 بدانيم هشتاد سالگى او مصادف با سال 409 - 410 بود منتهى بايد در نظر داشت كه فردوسى در بيت مذكور از نزديكى عمر خويش بهشتاد سخن گفته نه از هشتاد سالگى تمام . با توجه به اين مقدمه ميتوان قول دولتشاه را بيشتر باور داشت و بحقيقت نزديكتر شمرد .
پس از مرگ فردوسى بنابر نقل نظامى عروضى مذكّرى كه در طابران بود از تدفين فردوسى در قبرستان مسلمانان جلوگيرى كرد « و گفت من رها نكنم تا جنازهء او در گورستان مسلمانان برند كه او رافضى بود ، و هرچند مردمان بگفتند با آن دانشمند درنگرفت ، درون دروازه باغى بود ملك فردوسى ، او را در آن باغ دفن كردند . امروز هم در آنجاست و من در سنهء عشر و خمسمأئة آن خاك را زيارت كردم » « 1 » . دولتشاه امتناع از خواندن نماز را بر جنازهء شاعر بيكى از مشايخ صوفيه بنام ابو القاسم على بن عبد اللّه گرگانى نسبت داده است « 2 » كه در اواسط قرن پنجم ميزيست و در استوارى قول او ترديدست .
قبر فردوسى چنان كه ديدهايم بقول نظامى عروضى در درون دروازهء طبران بود و او خود در سال 510 آن را زيارت كرد . دولتشاه محل آن را در شهر طوس پهلوى مزار
هامش
( 1 ) - چهار مقاله ص 51
( 2 ) - تذكرة الشعرا چاپ هند ص 30