قسمت اعظم آن از شاهنامهء ابو منصورى عينا ترجمه شده است « 1 » ثابت مىشود كه فردوسى بعضى از داستانها را بيرون از شاهنامهء ابو منصورى تهيه كرده و بنظم درآورده است ، مانند داستان بيژن و منيژه و رستم و سهراب و رستم و اكوان ديو و بسى از داستانهاى ديگر رستم كه على الظاهر از كتاب « آزاد سرو » برداشته شده بود .
اما نسخهء ابو منصورى را كه فردوسى از حدود سال 370 يا سال 371 بنظم آن آغاز كرده بود ظاهرا يك بار پس از سيزده چهارده سال در حدود سال 384 يعنى ده سال پيش از آشنايى با دربار محمود بپايان رسانيد . در دو نسخه از شاهنامهاى موجود در لندن اين ابيات آمده است :
سرآمد كنون قصهء يزدگرد * به ماه سفندار مَذ روز ارد
ز هجرت شده سيصد از روزگار * چو هشتاد و چار از برش برشمار
و باز :
ز هجرت سه صد سال و هشتاد و چار * بنام جهان داور كردگار « 2 »
و در نسخهيى متعلّق بكتابخانهء بودلين بجاى هشتاد و چار هفتاد و چار ديده مىشود « 3 » و اين تاريخ به صورت ذيل در نسخهء كتابخانهء استرازبورگ ضبط شده است :
گذشته از آن سال سيصد شمار * برو برفزون بود هشتاد و چار « 4 »
و در ترجمهء فتح بن على بن محمّد البندارى الاصفهانى ( ترجمه در حدود 620 - 624 ) نيز تاريخ ختم شاهنامه 384 است و از مقايسهء ترجمهء البندارى با نسخ معمول شاهنامه به خوبى ثابت مىشود نسخهيى كه در دسترس البندارى بوده بسيارى از مطالب نسخ متداول شاهنامه را نداشته و بنابرين نسخهيى كوتاهتر و مختصرتر بوده است .
اين مطالب بجملگى مؤيّد اين معنى است كه پيش ازين نسخ معمول نسخهء مختصرتر و كوتاهترى از شاهنامه در سال 384 تهيه و تدوين شده بود كه على الظاهر
هامش
( 1 ) - رجوع شود بكتاب « حماسهسرايى در ايران » تأليف دكتر صفا ، چاپ اول ص 101 - 103
( 2 ) - رجوع شود به ضميمهء فهرست نسخ فارسى كتابخانهء موزهء بريتانيا تأليف ريو ص 132
( 3 ) - فهرست كتابخانهء بودلين ص 451
( 4 ) - مجلهء كاوه شمارهء 10 سال 2 دورهء جديد ص 15