و راجع به او گفته است : « محمّد بن عبده الكاتب كه دبير بغراخان بود ، و در علم تعمّقى و در فضل تنوّقى داشت ، و در نظم و نثر تبحّرى ، و از فضلاء و بلغاء اسلام يكى او بود . . . » « 1 » از اشعار او ابياتى در ترجمان البلاغهء رادويانى « 2 » و حدائق السحر « 3 » آمده و از آن جمله است :
چنان كه نيست نگارى چو تو دگر نبود * چو من صبور و چو من رازدار برنايى
ترا و من رهى و خواجه را كسى بجهان * بحسن و صبر و سخاوت نديد همتايى
* * *
گويند مرا چرا گريزى * از صحبت و كار اهل ديوان
گويم زيرا كه هوشيارم * ديوانه بود قرين ديوان
رادويانى « 4 » تضمين معروف از شعر خسروانى را كه معمولا بفردوسى نسبت داده مىشود به محمّد عبده نسبت داده است و آن را بدين نحو آورده :
بياذ جوانى همى مويه دارم * بر آن بيت بو طاهر خسروانى
جوانى ببيهوذگى ياذ دارم * دريغا جوانى دريغا جوانى
و چون تأليف كتاب ترجمان البلاغه در قرن پنجم انجام شده ، و استنساخ نسخهء منحصر آن هم كه در استانبول بسال 1949 ميلادى طبع شده بسال 507 هجرى صورت گرفته ، و هم تأليف و هم استنساخ آن بيشتر از يك قرن بر تاريخ تأليف لباب الالباب ( حدود سال 618 ) تقدّم دارد ، قبول روايت رادويانى در برابر روايت عوفى اقرب بصواب است .
خاصه كه رادويانى يكجاى ديگر « 5 » بيتى را از همين قصيده يا قطعه در كتاب خود باسم محمّد عبده نقل كرده است . قطعهيى كه در لباب الالباب بنام فردوسى ثبت شده با تكميل آن بوسيلهء ابياتى كه در ترجمان البلاغه آمده چنين است :
سهى سروم از ناله چون نال گشته * سها مانده از غم سهيل يمانى
هامش
( 1 ) - چهار مقاله ص 24 و نيز رجوع شود به حواشى آن كتاب ص 99 و حواشى حدائق السحر ص 146
( 2 ) - رجوع شود به ترجمان البلاغه ص 15 ، 24 ، 87 ، 104
( 3 ) - چاپ مرحوم عباس اقبال ص 78
( 4 ) - ترجمان البلاغه ص 103 - 104
( 5 ) - ترجمان البلاغه ص 15