ادب اين عهد يا عهد قريب به آن ثبت شده بسيارست ، با آنكه محيط شعر فارسى درى تقريبا از حدود مشرق ايران تجاوز نمىكرده است و هنوز در سراسر ايران مانند قرن ششم گويندگانى ظهور نكرده بودند .
مهارت گويندگان و قدرت آنان در تلفيق كلام و بيان مضامين و افكار بديع و فصاحت خود از مسائل بسيار مهم و قابل توجّه درين عهدست چنان كه شاعران اين دوره همواره سرمشق سخنوران عهود تاليه بودهاند و استادان نامآورى كه درين عهد ظهور كردهاند مانند رودكى و ابو شكور و دقيقى و فردوسى و عنصرى و فرّخى و منوچهرى هنوز هم افصح و ابلغ شعراى پارسىگوى محسوب ميشوند . علّت عمدهء اين امر را علاوه بر آمادگى محيط براى بيان افكار تازه و بديع و روشنى ذهن و فكر بايد طبيعى بودن زبان براى گويندگان بدانيم يعنى شاعران اين عهد براى آموختن زبان درى و آگاهى از رموز آن به تحصيل و ممارست بسيار كمتر حاجت داشتند و خلاف سخنورانى بودند كه مانند شاعران قرن ششم در عراق و آذربايجان و ديگر نواحى براى اطلاع از دقايق زبان پارسى درى بمطالعه و دقت در ديوانهاى شاعران خراسان و ماوراء النهر حاجت داشتهاند .
كثرت شعر درين عهد هم از مسائل قابل توجّه است . عدد ابياتى كه برودكى نسبت دادهاند بقولى يك ميليون و سيصد هزار و بقول معقولتر صد هزار بيت بوده و عدد اشعار فردوسى شصت هزار بيت بوده و براى ديگر شاعران اين عهد هم اشعار كثير در تذكرهها ياد شده است كه از آن جمله مقدارى بعنوان استشهاد در كتب مختلف نقل شده و برخى هم با اشعار شعراى ديگر درآميخته و مقدار فراوانى از ميان رفته است .
از علل عمدهء مفقود شدن بيشتر منظومها و اشعار اين عهد يكى كهنه بودن زبان و تركيبات و نامأنوس بودن غالب آنها براى مردم ايران در ادوار متأخرست و ديگر آنكه مراكز عمدهء رواج اين اشعار مانند ماوراء النهر و خراسان دچار مهاجمات پياپى وحشيان زردپوست و قتل و غارت و نهب و تاراج و ويرانى و نابسامانى شد و هزاران كتاب و ديوان و صدها كتابخانه درين گيرودار از ميان رفت و لامحاله بسيارى از ديوانهاى شاعران آن عهد هم در جزو اين اشعار بود . عوفى صاحب لباب الالباب كه اندكى پيش
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 360
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٦٠