و همراه ساخته ميشده است و وجود برخى از روايات اين معنى را تا حدّى روشن ميسازد « 1 » و استفادهء صوفيه از ترانهها و ابيات دلانگيز در مجالس سماع بوسيلهء قوّالان خود مشهور است « 2 » و پيداست كه در چنين حال خواندن ابيات بهر وزن خواه سهل و خواه صعب اشكالى نداشت .
ديگر از خصائص شعر فارسى درين عهد تازه بودن مضامين و افكار در آنست زيرا شاعران با موضوعات تازهيى سروكار داشتهاند كه پيش از آنان ساخته نشده بود مگر آنچه از ادب عربى اقتباس ميشده است و پيداست كه در چنين حال گوينده ناگزير است بجاى تقليد و متابعت از پيشينيان بابتكار دست زند . اثر روحى اين وضع تقويت قوّهء ابتكار در شاعر و مهيّا كردن اوست براى ورود در موارد و مضايق گوناگون و خروج از آنها بىآنكه دچار ضعف و خطا شود .
همين تازگى مواضيع و مطالب و مضامين است كه شاعران عهد را قادر بآوردن تشبيهات تازهء بديع كرد و اصولا در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم مهارت شاعران در انواع تشبيهات اعمّ از تشبيهات محسوس و معقول و خيالى و وهمى و نظاير آنها بسيارست منتهى شاعران بيشتر كوشيدهاند كه مواد تشبيه خود را از عالم خارج گيرند و در نتيجه تشبيهات آنان محسوس يا تشبيهات مركّبى شده است كه اساس آنها بر محسوسات نهاده شده باشد . استفاده از موارد جزئى موجود در عالم خارج يا در عرف عادت نيز براى قرار دادن آنها در يكى از طرفين تشبيه على الخصوص در طرف مشبه به بسيار معمول بوده است و همين امورست كه به تشبيهات بيشتر جنبهء وصف بخشيده و يا آنها را توأم با وصف كرده است . براى توضيح موارد مذكور نقل اين ابيات را از عهد سامانى درينجا لازم ميدانيم :
نيكو گلِ دورنگ را نگه كن * دُرّست به زير عقيق ساده
با عاشق و معشوق روز خلوت * رخساره برخساره برنهاده ( منجيك )
هامش
( 1 ) - رجوع شود به شرح احوال رودكى ( ص 33 ) و فرخى ( ص 39 ) از چهار مقالهء نظامى عروضى چاپ ليدن .
( 2 ) - مخصوصا رجوع شود به اسرار التوحيد موارد مختلف متعدد از آن كتاب