در دست است . سيرافى بيشتر بروش حفظ و روايت متّكى بود ولى شاگرد او ابو على حسن بن احمد فارسى ( 307 - 377 ) بيشتر بقياس اتّكاء داشت . او و شاگردش ابن جنّى ابواب جديدى در نحو و تصريف ابتكار كردند . ابو على در فارس ولادت يافت و همانجا به تحصيل علوم ادبى اشتغال ورزيد و بعد از آن مدتى در حلب نزد سيف الدولهء حمدان بسر برد و در آنجا با متنبّى مناظراتى داشت . سپس بفارس بازگشت و بمصاحبت عضد الدوله نائل گرديد و كتاب الايضاح و التكملة فى النحو را براى او تدوين كرد .
صاحب كافى اسمعيل بن عبّاد ( م . 385 ) وزير مشهور ديلمى و نويسندهء بزرگ از افاضل علماى لغت و نحوست . اثر مشهور او در علوم ادبى كتاب المحيط در لغت عربى است كه از امّهات كتب لغت عرب محسوب مىشود و نام او را در شمار نويسندگان اين عهد هم خواهيم آورد .
ابو الحسين احمد بن فارس الّرازى از ائمّهء بزرگ لغت در عهد خود بود و كتاب المجمل در لغت ازوست . وى مدتى در رى و همدان توقف داشت و بديع الزمان همدانى شاگرد اوست . وفاتش بسال 390 در شهر رى اتفاق افتاد . از جملهء كتب او كه اكنون در دست است كتاب الصاحبى است بنام صاحب بن عبّاد . اين كتاب محتوى بحثهاى ذيقيمتى در اصل زبان عربى و خصائص آن و اختلاف لهجات عربى بنابر اختلاف قبايل عربست .
ابو منصور محمد بن احمد الازهرى هروى ( م . 370 ) از جملهء بزرگترين علماى ادب درين عهدست . ولادت و وفات او در شهر هرات اتفاق افتاد . وى مدتى در عراق و جزيرة العرب بجمع لغت مشغول بود و چندى هم بدست قرامطه در عربستان اسير شد و در آنجا بر اثر معاشرت با عربان بسيارى از لغات و اصطلاحات حقيقى زبان عرب را فراگرفت . كتاب مشهور او در لغت التهذيب است . ابن منظور صاحب كتاب لسان العرب در مقدمهء كتاب خود كتاب التهذيب ازهرى را از امّهات كتب لغت شمرده است .
اسمعيل بن حمّاد جوهرى فارابى هم مانند سلف خود مدتى براى جمع لغت در ميان قبايل عرب بسر برد و با ذخيرهء سرشارى از لغت بنيشابور رفت و در آنجا بتدريس پرداخت و كتاب الصحاح فى اللغة را كه آن هم از امّهات لغت شمرده شده است تأليف كرد . وفات او در سال 398 اتفاق افتاد .
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 354
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٥٤