دانشمند بزرگ ديگرى كه درين عهد اثر مشهورى ازو در جغرافيا داريم ابو اسحق ابراهيم بن محمد الفارسى الاصطخرى معروف بكرخى است كه كتاب مسالك الممالك او معوّلست بر كتاب صور الاقاليم ابو زيد بلخى .
در عهد سامانيان جغرافيانويس ديگرى تمام ايرانرا علاوه بر ساير نواحى ممالك اسلامى سياحت كرد و كتاب معتبرى در جغرافيا بنام احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم نوشت كه مخصوصا از حيث دقت در بيان آداب و عادات و مذاهب و السنهء اقوام و ملل بسيار قابل توجّه است و او شمس الدين ابو عبد الله محمد بن احمد المقدسى معروف به بشّارى است .
در اواخر قرن چهارم يكى از رجال بزرگ ادب و سياست بنام ابو عبد الله احمد ابن محمد جيهانى ( كه از سال 365 بوزارت ابو صالح منصور بن نوح انتخاب شده « 1 » و در سال 367 از وزارت معزول و عتبى بجاى او منصوب گرديده « 2 » ) كتابى در جغرافيا تأليف نمود بنام كتاب المسالك و الممالك كه المقدسى وصف مفصّلى از آن كرده است و اين كتاب با وجود تفصيل در ذكر راهها از جهات ديگر ناقص بود « 3 » .
درينجا ذكر يكى از كتب مهم جغرافيا به فارسى بنام حدود العالم من المشرق الى المغرب لازمست كه از امّهات كتب جغرافيا به زبان فارسى است و در عهد سامانيان تأليف شده و ما راجع به آن در ذكر نثر فارسى درين عهد سخن خواهيم گفت .
آخرين كسى كه در عهد مورد مطالعهء ما يك اثر بسيار مهم كه داراى ارزش جغرافيايى بسيارست بيادگار نهاده ، ابو ريحان بيرونى است . كتاب مشهور او بنام ما للهند كه پيش ازين ذكر آن رفته است « 4 » از حيث اشتمال بر اطلاعات مهمى از هندوستان و هندوان در عهد مؤلّف قابل توجّه است . اين كتاب با چنان دقت و با چندان مطالعهء عميق فراهم آمده است كه هنوز هم مورد استفاده و در نوع خود از كتب معتبر عالمست .
هامش
( 1 ) - تاريخ گرديزى چاپ تهران ص 36
( 2 ) - ايضا ص 37
( 3 ) - المسالك و الممالك ص 3 - 4 . كشف الظنون ص 1664
( 4 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 338