ميگرفت تا در اواخر قرن چهارم با ظهور جوهرى فارابى علم لغت با توجّه بمبانى اشتقاق و نظم ابتثى تكامل يافت و كتب لغت به اين سبك تدوين شد و اين امر را مخصوصا تكامل علم اشتقاق بوسيلهء ابن جنّى ( م . 392 ) و بحث در اشتقاق كلمات از حيث موادّ آنها ، نه از حيث هيأت ظاهرشان ، تسهيل كرد .
از مشاهير مطلعين از علوم زبان عربى در ايران اين عهد دانشمندان ذيل را اسم ميبريم :
ابو بكر محمد بن دريد الازدى البصرى معروف به ابن دريد ( 223 - 321 ) از مشاهير علماى ادبى ، استاد ابو على قالى و ابو سعيد سيرافى . ابو على قالى قصص ادبى مطبوعى ازو در كتاب امالى خود نقل كرده است و چنان كه علماى ادب اشاره كردهاند او نخستين كسى است كه مقامهنويسى را در ادب عربى معمول كرد . از آثار او كتاب الجمهرة فى اللّغة ، المقصورة و كتاب الاشتقاق است .
از مشاهير شاگردان او يكى ابو على قالى است كه ذكر او گذشت و ديگر ابو الفرج اصفهانى كه نام او را در شمار نويسندگان خواهيم آورد .
ديگر ابو سعيد حسن بن عبد الله سيرافى از ائمّهء مشهور نحو و لغت و فقه و حديث و علوم قرآن و كلامست . پدر او نخست بر دين زرتشتى بود و بعد اسلام آورد و ابو سعيد خود در عربيت و زهد و صلاح و عفاف مشهور بود . از مهمترين آثار او شرح كتاب سيبويه است . وفات او در سال 368 اتفاق افتاد . ابو حيّان توحيدى نويسندهء مشهور در علوم ادبيه شاگرد سيرافى بود . ابو سعيد سيرافى بر اثر شهرتى كه داشت مرجع امرا و علما و افاضل بود و از آن جمله نوح بن نصر سامانى نامهيى به او نوشت و چهار صد سؤال كه غالب آنها الفاظ لغويه بود ازو كرد و بلعمى وزير نامهيى مشتمل بر سؤالاتى در باب قرآن به دو نوشت و مروان بن محمد ملك ديلم از آذربايجان يكصد و بيست سؤال در باب قرآن و حديث نزد او فرستاد و ابو جعفر احمد بن محمد صفّارى هفتاد سؤال راجع به قرآن و صد سؤال راجع بكلمات عربى و سيصد بيت شعر و چهل مسأله در احكام و سى مسأله در اصول بر طريق متكلّمين ازو كرد و او آنهمه را جواب گفت . سيرافى همان كسى است كه با ابو بشر متّى بن يونس القنّائى مناظرهء بزرگى در رجحان نحو عربى بر منطق يونانى كرد و صورت اين مناظره در كتاب الامتاع و المؤانسة آمده است . از جملهء كتب او كتاب اخبار النحويين البصريين
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 353
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٥٣