خرداذبه است كه كتاب مشهور او بنام « كتاب المسالك و الممالك » در حوالى سنهء 232 هجرى تأليف شده . وى در بيان حدود ارض و مسالك و ممالك آن بر كتاب بطلميوس اعتماد كرد .
در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم چند كتاب مهم ديگر در جغرافيا تأليف شد كه از آن جمله است كتاب صور الاقاليم از ابو زيد البلخى در بيست جزو در ذكر امّهات مدن و نواحى « 1 » . ازين كتاب كه از امّهات كتب جغرافيا بود نسخهيى در دست نيست و اخيرا ترجمهء قسمتى از آن به فارسى بدست آمده كه نسخهء آن از قرن ششم هجريست و چند نقشهء جغرافيايى دارد .
در اوائل قرن چهارم ابو الحسن على بن الحسين المسعودى مورّخ بزرگ ( م . 346 ) در قسمتى از كتاب ذيقيمت خود بنام مروج الّذهب و معادن الجوهر تحقيقات جغرافيايى دقيق كرده و در آن تحقيقات نسبت بممالك و امم مختلف توصيفاتى آورده و توضيحاتى سودمند و عالمانه داده است .
در نيمهء دوم قرن چهارم چند عالم جغرافيا ظهور كرده و كتابهايى خاصّ اين علم نوشتهاند كه بايد آنها را بهترين كتب اسلامى در نوع خود شمرد . ازين ميان نخست بايد نام ابو القاسم محمد بن حوقل بغدادى را ذكر كرد كه معاصر با ابو صالح منصور ابن نوح سامانى ( 350 - 366 ) بوده و در ايام همين پادشاه در ايران سياحت و تحقيق كرده است « 2 » . اطلاعات دقيقى كه ابن حوقل در باب جغرافياى همهء ممالك اسلامى از غرب گرفته تا شرق جمع كرده و نقشههايى كه از جميع معمورهء ارض و ولايات و نواحى مختلف داده و توصيفاتى كه از اقاليم و بلدان و جبايات و خراجات و انهار و بحار و مسافات و مذاهب و اديان و رسوم و آداب و ملوك و امراء و تجارت و زراعت نواحى مختلف كرده بسيار دقيق است و اهميت آن براى ما مخصوصا در ذكر دقيق جغرافياى ايران تا اقصاى ماوراء النهر و سندست . اين كتاب معوّلست بر كتاب المسالك و الممالك ابن خرداذبه و كتاب الخراج قدامة بن جعفر ( م . 310 ) .
هامش
( 1 ) - براى اطلاع از چگونگى اين كتاب رجوع كنيد باحسن التقاسيم ص 4
( 2 ) - صورة الارض ص 472