و بعد اسلام آوردند . ابو على نخست در خدمت ابو محمد المهلّبى وزير معزّ الدوله ( م . 352 ) بسر ميبرد و بعد از آن نزد ابن العميد رفت و خازن كتب او بود و بعد از وفات ابن العميد چندى در خدمت عضد الدولهء ديلمى و صمصام الدوله گذراند . ابو على بعلوم اوائل معرفت بسيار داشت و از آن جمله بفلسفه و طب و كيميا بيش از همه مايل بود . وى از نويسندگان بزرگ و از مورّخان مشهور اسلامى محسوب مىشود . وفاتش در سال 421 هجرى اتفاق افتاد و از جملهء آثار فلسفى او آنچه در دست است اين كتب را ذكر ميكنيم : الطهارة فى علم الاخلاق - كتاب فى جواب المسائل الثلث ( در سه مسأله : اول در اثبات صانع . دوم در نفس و احوال آن . سوم در نبوّات ) - تهذيب الاخلاق كه چندبار بطبع رسيد - آداب العرب و الفرس كه ترجمهء فارسى آن در عهد سلطنت جهانگير پادشاه گوركانى هند بدست محمد بن محمد الارجانى ترتيب داده شد و بطبع رسيد - جاويدان خرد ( - جاودان خرد ) كه آن نيز بطبع رسيده است - كتاب العادة - تجارب الامم در تاريخ . ابن مسكويه در ماوراء الطبيعه سه مسأله اثبات وجود صانع و نفس و نبوّت را با روش تازهيى مورد مطالعه قرار داده است . وى اثبات صانع را از لحاظى آسان و از جهتى دشوار ميداند .
سهولت آن در وضوح وجود الهى و صعوبت آن در ضعف عقول انسانى و عجز آن از درك حقايق امورست . با اينحال معتقدست كه هركسى ارادهء وصول بحقيقتى كرد به آن خواهد رسيد بدان شرط كه در كار خود صابر و پاىبرجاى باشد و مشكلات آن را آسان گيرد .
اينست كه انسان با اثبات و استدلال ميتواند وجود واجب را بشناسد و ثابت كند . كمال نفس را سعادت گويند و سعادت براى انسان آنست كه او را بكمال انسانيت برساند و آن سعادتى است كه صاحب علم يا صناعت فاضلهيى بدان ميرسد و بر هرفرد از آدميانست كه بحسب طبقه و مرتبهء خود سعادتى را كه خاص اوست بكاملترين وجه و بالاترين حدّ امكان و تا آنجا كه در توانايى اوست بدست آورد . اگرچه سعادت بسيار و از انواع مختلف است ليكن سعيد واقعى آنست كه جميع اجزاء فلسفه را تحصيل كرده و همهء صناعات را فهميده و از حكمت بهره كامل برده باشد . كسى كه بسعادت قصوى رسيده باشد همواره شادمان و خرّم ، گشاده آرزو ، اميدوار و آسودهخاطرست ، بامور دنيوى جز به مقدار كم توجّه نمىكند ، با مردمان در ظاهر مناسبات و نزديكى و ارتباط دارد اما
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 301
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٠١