علم شروع شد و هنگامى كه نظير سياست سلطان محمود غزنوى در همهء ايران و عراق معمول گشت طبعا از رغبت طالبان علم به تحصيل علوم عقلى كاسته و بر ميل و رغبت آنان به تحصيل علوم دينى افزوده شد .
مترجمان كتب علمى
در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هنوز دنبالهء ترجمه و نقل كتب علمى از زبانهاى مختلف و على الخصوص زبان يونانى و هندى و سريانى منقطع نشده بود و درين عهد هم بنام عدهيى از مترجمان بزرگ بازميخوريم و از آنجملهاند :
ابو بشر متّى بن يونس القنّائى ( م . 328 ) از مشاهير مترجمان و دانشمندان اوائل قرن چهارم ، استاد ابو نصر فارابى است . از جملهء آثار منقول او كتب ذيل باقى مانده است : ترجمهء كتاب الشعر ( ابو طيقا ) - ترجمهء كتاب انالوطيقاى ثانى از ارسطو . غير از اينها ابو بشر متّى ترجمههاى متعدد ديگرى از آثار ارسطو يا شارحان او داشته است . « 1 »
ابو زكريا يحيى بن عدى ( م . 364 ) از حكما و مترجمان بزرگ عهد خود بود و از جملهء ترجمههاى او نقلى از سوفسطيقاى ارسطو كه ابو زكريا آن را از سريانى به عربى درآورده بود موجودست و غير ازين نيز ترجمهها و تأليفاتى داشت « 2 » .
ابو على بن زرعة ( م . 398 ) از ملازمان يحيى بن عدى بود كه چندين كتاب از آثار فلاسفهء يونان را از سريانى به عربى نقل كرد و ازو ترجمهء سوفسطيقاى ارسطو در دست است و خود نيز تأليفاتى دارد « 3 » .
ابو الخير بن الخمّار حسن بن سوار بن بابا ابن بهرام از نصرانيان ايران و از اطبا و حكما و از مترجمان بزرگ سريانى به عربى بوده و كتب بسيار از آن زبان نقل كرده است . ولادتش بسال 331 و وفاتش در اوايل قرن پنجم بعد از فتح خوارزم بدست سلطان محمود سبكتكين ( 408 هجرى ) اتفاق افتاده است و چون مدتى در خدمت سلطان محمود بسر ميبرده ناچار چندى بعد از 408 نيز زنده بود و از آنجا كه خدمت پادشاه ديگرى
هامش
( 1 ) - رجوع شود به تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ج 1 ص 83 و 358 - 359
( 2 ) - ايضا ص 83 - 84 و 359
( 3 ) - ايضا همان كتاب ص 84 و 360 - 361