كه ديدهايم از اوايل قرن پنجم شكست در كار آنان افتاد . از مشاهير ائمهء اشاعره در اين عهد كه مبانى آن مذهب را استوار كردهاند يكى ابو حامد اسفراينى است كه از سال 370 تا 406 در بغداد مشغول تدريس بود و در سال اخير بدرود حيات گفت .
ديگر امام ابو بكر محمد بن الطيب الباقلانى ( م . 403 ) است كه در علم كلام تصانيف متعدد داشت و بقوّهء جدل مشهور بود ، از آثار معروف او كتاب التمهيد فى الردّ على الملحدة و المعطلة و الرافضة و الخوارج و المعتزلة است ( چاپ قاهره 1947 ميلادى ) و ابو بكر بن فورك اصفهانى كه اصولى و متكلّم بزرگ بود و بر اثر مخالفتى كه در رى با او مىشده بنيشابور رفت و در آنجا مدرسهيى براى او پىافگندند و در همانجا بود تا در سال 406 درگذشت . وى در حدود صد تأليف داشت و از كبار متكلمين اشاعره محسوب مىشود .
ائمهء معتزله درين عهد بسيارند و على الخصوص در قلمرو حكومت آل بويه غلبه و شهرتى داشتند و نظر بتوجهى كه بعضى از آنان مانند ابو زيد البلخى و ابو القاسم الكعبى بمباحث دقيق فلسفى داشتهاند بيشتر بفلسفه مشهور شدهاند . از كبار ائمهء معتزله در اوايل اين عهد عبد الرحيم بن محمد بن عثمان الخياط پيشواى فرقهء « خياطيه » است كه در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم ميزيسته است . وى استاد ابو القاسم الكعبى و مؤلّف كتاب الانتصارست ( طبع قاهره 1914 ميلادى ) . ديگر از مشاهير ائمهء معتزله در آن دوره ابو على محمد بن عبد الوهاب جبّائى ( م . 303 ) از جبّاى خوزستان و رئيس فرقهء جبّائيه و استاد ابو الحسن الاشعرى است . پسر ابو على يعنى ابو هاشم جبّائى رئيس فرقهء بهشميه نيز از بزرگان ائمهء معتزله درين عهدست كه در ميان معتزلهء قرن چهارم و پنجم اثر بسيار داشته و مذهب او درين عهد رائج بوده است . وفاتش در سال 429 اتفاق افتاد .
از مشاهير متكلمين معتزله در مشرق ابو زيد احمد بن سهل البلخى ( م . 322 ) است كه فلسفه و علوم شرعيه و ادب را جمع كرده بود . وى شاگرد كندى و استاد محمد بن زكرياى رازى است و در علم كلام چنان شهرت داشت كه او را تالى جاحظ دانسته و « جاحظ خراسان » لقب دادهاند . اهميت او بيشتر در آنست كه حكمت و شريعت
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 278
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٢٧٨