بيرونى و ابو سهل مسيحى و جز آنان زندگى ميكردهاند . در رشتههاى مختلف علوم عقلى در اين عهد تأليف كتب مهم صورت گرفته و بعضى از آن كتابها بدرجهيى از اهميت رسيده كه در تمام دورهء اسلامى بعنوان بهترين و كاملترين كتب مورد مطالعه و تحقيق و شرح و تفسير علماى اسلامى قرار گرفته است .
اگرچه مقدمات تضييق علما و مخالفت با علوم عقلى و آزار حكما از همين دوره شروع شده و ليكن جريان شديد اين افكار در قرن پنجم و ششم بوده است و در همان عهدست كه مىبينيم ديگر دانشمندان بزرگ و نامبردارى در نواحى مشرق ظهور نكردهاند .
از علل عمدهء پيشرفت و ترقى علوم عقلى درين دوره يكى وجود عدهيى از امرا و وزراى مشوّق علم است در نواحى مختلف ايران ، يعنى غالب امرا و وزراى آل سامان و آل بويه و آل زيار و امراء تابع آنان و بعضى از خلفاء عباسى كه در اوايل اين عهد ميزيستهاند . غالبا اتفاق ميافتاده است كه رجال اين عهد در حضور خود مجالسى براى بحث و مناظره ترتيب ميدادند و علماى بزرگ را در آن گرد ميآوردند و گاه خود در اين امر شركت ميكردند و بكسب اطلاعات از ندماى دانشمند خود مبادرت مىجستند و بزرگان علم و حكمت را از راههاى مختلف به كار علم و تأليف و تدوين و تحقيق تشويق مىكردند و براى تأليفات آنان صلات گران ميدادند يا وسائل كار و زندگى مرفّه براى آنان در دستگاه خود فراهم ميآوردند « 1 » . نتيجهء اين تشويق و ترغيب آن بود كه علما با قوّت قلب به كار علم توجه كنند و بترجمه و تأليف كتب مشغول باشند و بازار علم رونق و رواج داشته باشد . در اوائل قرن پنجم همچنانكه گفتهايم آزار علما و حكما و ائمهء معتزله كه دوستداران علم و حكمت بودند آغاز گرديد و ازين وقتست كه كساد بازار
هامش
( 1 ) - براى آنكه نمونهيى از مجموع آنچه گفتهايم بدست آيد رجوع كنيد به : كتاب جشننامهء ابن سينا تأليف دكتر صفا ج 1 ص 13 - 14 و ص 32 . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى تأليف دكتر صفا چاپ اول ج 1 ص 127 - 128 و ص 130 . مروج الذهب چاپ مصر ج 4 ص 30 و 31 ببعد و ص 36 . تاريخ الاسلام السياسى ج 3 ص 518 ببعد . ظهر الاسلام ص 229 - 231 و جز آنها .