را وفق داده بود . وى در حدود شصت كتاب تأليف كرد كه از آن جمله بود اقسام العلوم و شرائع الاديان و كتاب السياسة الكبير و الصغير .
ابو القاسم عبد الله بن احمد الكعبى البلخى ( م . 319 ) هم از متبحّرين در علم كلام و از بزرگان معتزله بود و فرقهء خاصى درين مذهب بنام كعبيّه پديد آورد . وى در عهد خود رئيس معتزلهء بغداد بود و او و محمد بن زكرياى رازى رسالاتى در ردّ يكديگر نوشتهاند .
ابو عبد الله حسين بن على الكاغدى ( 308 - 399 ) هم از بزرگان معتزله بود و رسالاتى در ردّ محمد بن زكرياى رازى و كتبى در مسائل كلامى داشت .
قاضى عبد الجبّار متكلم بزرگ معاصر صاحب بن عبّاد و قاضى القضاة رى هم از بزرگان ائمهء معتزله است . وى در آغاز امر مذهب اشعرى داشت و بعد بعقايد معتزله گرويده و تا آخر عمر خود ( 415 هجرى ) در اين مذهب باقى بوده است .
يكى از مذاهب كلامى كه در اين قرن نشأت كرد مذهب ماتريديه است كه مؤسس آن امام ابو منصور ماتريدى ( م . 333 ) « 1 » از كبار ائمهء حنفيهء ماوراء النهر بود .
او را بسبب انتساب به ماتريد سمرقند « ماتريدى » گفتهاند . مذهب ماتريدى در اصول بمذهب اشعرى نزديك و با آن متشابه بود و هردو در مخالفت با معتزله با يكديگر اشتراك داشتند . با اينحال بين اشعريه و ماتريديه نزاع برقرار بود . از تأليفات مهم ماتريدى كتاب التوحيد ، اوهام المعتزلة ، مآخذ الشرائع بوده است .
2 - علوم عقلى
وضع عمومى علوم عقلى
قرن چهارم و نيمهء اول قرن پنجم از حيث علوم عقلى مهمترين قرن دورهء اسلامى و از جملهء قرنهاى طلايى تاريخ علوم در جهان شمرده مىشود . در اوايل و اواسط اين عهد دانشمندانى از قبيل محمد بن زكرياى رازى و ابو نصر فارابى و على بن عباس مجوسى اهوازى ، و در پايان اين دوره رجال بزرگى مانند ابو على سينا و ابو ريحان
هامش
( 1 ) - براى اطلاع از احوال او رجوع شود به معجم الادباء ياقوت حموى ج 3 ص 64 - 86