در آذربايجان مذهب حنفى و حنبلى « 1 » و در رى علاوه بر مذهب شيعهمذهب حنفى و شافعى معمول بوده است . مذهب شيعه در قلمرو حكومت آل بويه خصوصا در بلاد جبال و فارس و طبرستان رواج بسيار داشت .
از بغداد گرفته تا شهرهاى مهم خراسان و ماوراء النهر همه جا درين عهد بنام فقهاى بزرگ بازميخوريم . از جملهء فقهاى مشهور اين دوره در خراسان و ماوراء النهر يكى محمد بن على قفّال چاچى است كه ناشر مذهب شافعى در ماوراء النهر بود .
وى از طرفداران اعتزال و صاحب تأليفات بسيار در فقه و اصول است . وفاتش در سال 365 اتفاق افتاد و ديگر ابو الليث محمد السمرقندى ملقّب به امام الهدى ( م . 373 ) و ابو الحسن عبيد الله الكرخى ( م . 340 ) رئيس حنفيهء عراق و ابو بكر الجصّاص البغدادى ( م . 370 ) جانشين ابو الحسن عبيد اللّه كه از تأليفات او كتاب احكام القرآن در دست است و ابو الحسن على بن احمد البغدادى مشهور به ابن القصّار ( م . 398 ) رئيس مالكيهء عراق كه قضاء آن شهر را برعهده داشت .
از مشاهير فقهاى شافعى اين عهدند : ابو على حسن بن قاسم طبرى مؤلف كتاب المحرّر در علم خلاف و كتاب الافصاح در علم فقه ( م . 305 ) و احمد بن عمر بن سريج كه مدتى قضاء شيراز را برعهده داشت و شمارهء تأليفات او به چهار صد ميرسيد ( م . 306 ) و ابو اسحق مروزى كه مدتها در عراق مشغول نشر مذهب شافعى بود ( م . 340 ) و ابو الحسن على بن محمد الماوردى مؤلف كتاب الحاوى كه از مهمترين كتب فقه شافعى است ، و كتاب الاحكام السلطانية كه در آن مناصب دولتى را از لحاظ مذهبى شرح داد مانند امامت و شرائط آن و وزارت و اقسام آن و قضاء و حسبت و تصدى خراج و غيره ، و كتاب ادب الدين و الدنيا در اخلاق بنابر اصول دينيه ، و كتاب الاقناع در فقه ، و دلايل النبوّة ، و قانون الوزارة . وفاتش در سال 450 در بغداد اتفاق افتاد « 2 » .
از جملهء مشاهير ائمهء حنابله عبد الله بن داود سجستانى ( م . 316 ) و ابو القاسم عمر بن حسين خرقى صاحب كتاب المختصر در فقه حنابله ( م . 334 ) را ميتوان نام برد .
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ص 379
( 2 ) - براى اطلاع از احوال او رجوع شود به طبقات الشافعيه ج 3 ص 303 - 314