ثوريه راه انحطاط گرفت و با آنكه در اواسط قرن چهارم در شهرهايى از قبيل اصفهان و دينور معتقدين بمذهب ثوريه بسيار بودهاند « 1 » اما در آغاز قرن پنجم آثار ضعف در آن آشكار شد چنان كه بعد از فوت عبد الغافر بن عبد الرحمن الدينورى فقيه بزرگ ثوريه در بغداد كسى از پيروان آن مذهب نبود كه شايستهء جانشينى او باشد .
از مذاهب ديگر فقهى كه در قسمتى ازين دوره در ايران رائج بود مذهب داوديه است كه در اصفهان معتقدين كثير داشت و حتى بسيارى از كارهاى بزرگ را در فارس علماى اين مذهب در دست داشتند زيرا عضد الدوله خود از دوستداران اين مذهب بوده است « 2 » .
در اوايل قرن چهارم محمد بن جرير الطبرى مذهب مشهور طبريه را در فقه آورد و مذهب او مدتى بعد از وى باقى بود .
از مذاهبى كه در اين دوره رواج روزافزون مىيافت مذهب شافعى بود . مخصوصا اين مذهب ميان صوفيه توسعه پيدا ميكرد و براى صحت آن استدلالاتى مىشد « 3 » .
از كسانى كه مذهب شافعى را در مشرق ايران رواج دادند امام قفّال است كه مذهب شافعى را در ماوراء النهر و خراسان پراگند و بر روى هم درين عهد در چاچ و ايلاق و طوس و نسا و ابيورد و طراز و سواد بخارا و دندانقان و اسفراين و كرمان و بعضى بلاد ديگر شافعيه غلبه داشتند و در باقى بلاد مشرق غلبه با حنفيه بود معهذا در شهرهاى ديگر شرق هم شافعيه گاه داراى مشاغل مهم منبر و مسند قضاء بودند « 4 » و در غالب اين بلاد و نيز در بلاد جبال بين پيروان اين دو مذهب مهم به همان نحو كه گفتهايم عصبياتى رخ ميداد « 5 » . مردم قومس و جرجان و بعضى از مردم طبرستان حنفى مذهب بودند « 6 » ،
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ص 395
( 2 ) - ايضا ص 439
( 3 ) - اسرار التوحيد فى مقامات الشيخ ابى سعيد چاپ دكتر صفا ص 20 - 22
( 4 ) - احسن التقاسيم ص 468 و 469 و 323
( 5 ) - رجوع شود به همين كتاب ص 234 - 235
( 6 ) - احسن التقاسيم ص 365