و ملامت بسيارى از فرق ديگر اسلامى بودند .
از جملهء همين تأويلاتست تفسيرهاى حكما . ابو على سينا در پايان اين دوره تفسيرهايى بر بعضى از سور قرآن كريم دارد كه فى الواقع يكى از انواع كارهاى اوست در تطبيق اصول عقايد فلسفى بر مبانى دين اسلام و از آن جمله است تفسير ثمّ استوى الى السماء و هى دخان ، تفسير سورة الاخلاص ، تفسير سورة الاعلى ، تفسير سورة الفلق معروف به المعوّذة الاولى ، تفسير سورة الناس معروف به المعوّذة الثانية .
در مقابل اين دستهها كه گفتهايم دستههاى ديگر اسلامى همچنان به كار خود در تفسير قرآن بتفصيل يا باختصار بر روش قدما ادامه ميدادند . دربارهء خلف بن احمد صفّارى نوشتهاند كه بيست هزار دينار براى تأليف تفسير بزرگى از قرآن بر روش علما صرف كرده بود . اين تفسير مشتمل بود بر اقاويل مفسّران و تآويل متقدّمان و متأخّران و بيان وجوه قراآت و علل نحو و اشتقاق لغات و اخبار و احاديث ، و نسخهء آن تا قرن هفتم وجود داشت . كتاب مذكور در صد مجلّد بود و استنساخ آن جز بمعاونت نساخ امكان نداشت « 1 » . عظمت اين كتاب و تفاسير ديگرى كه گفتيم مىرساند كه تفصيل و اطناب دربارهء تفسير قرآن كريم در قرن چهارم و پنجم امرى عمومى شده بود .
توجّه شاهان و امراى قرن چهارم بتهيهء تفاسير متقن منحصر به همين يك مورد نيست چه نظير همين عمل را منصور بن نوح پادشاه سامانى براى نقل تفسير كبير طبرى از عربى به فارسى بدست علماى مختلف در خراسان انجام داد و ما شرح آن را بعد ازين خواهيم ديد .
از جملهء مفسّران بزرگ قرن چهارم ابو زيد البلخى ( م . 322 ) متكلّم و فيلسوف و نويسندهء بزرگ ايرانى قرن چهارمست كه شاگرد كندى و استاد ابو بكر محمد بن زكرياى رازى بوده است . روش او در تفسير آن بود كه از تأويلات بعيده خوددارى ميكرد و فقط بظواهر آيات و تأويلات اكتفا مينمود و اين روش خود را در كتاب نظم القرآن به كار برد « 2 » .
از جملهء تفسيرهاى فارسى قرآن در قرن چهارم غير از آنكه از تفسير طبرى
هامش
( 1 ) - ترجمهء تاريخ يمينى ص 252 - 253
( 2 ) - معجم الادباء ياقوت حموى چاپ مصر ج 3 ص 29