در هفتصد مجلّد پرداخت . علت تفصيل بىسابقهء تفسيرهاى معتزله آن بود كه اين قوم در تفاسير خود طريق تأويل مىگرفتند و در هرمورد توضيحات مفصّل بنابر رأى خود ميدادند و درين كار بيشتر باثبات نظرهاى خود توجّه داشتند .
روش صوفيه در تأويل مانند معتزله بود يعنى اينان نيز هنگام تفسير آيات توجّه خاص بتأويل آنها براى اثبات طريقت خود داشتند و به همين سبب تفاسير آنان نيز گاه در عظمت دستكم از تفاسير معتزله نداشت . تفسيرهاى مهمّ صوفيه در ايران از حدود قرن پنجم ببعد پيدا شد مانند تفسيرى كه خواجه عبد اللّه انصارى صوفى مشهور قرن پنجم نوشت و همين تفسيرست كه در قرن ششم مورد نظر مؤلف كشف الاسرار و عدة الابرار يعنى ابو الفضل رشيد الدين الميبدى قرار گرفته و او تفسير عظيم خود را در بيش از دو هزار صحيفه نوشت « 1 » . براى آنكه از روش صوفيه در تفسير قرآن اطلاعى حاصل شود مختصرى در طريقهء تأليف اين كتاب سخن ميگوييم : ميبدى در تأليف اين كتاب نخست هر آيه از آيات قرآن را بپارسى ساده و روان ترجمه كرد و آنگاه تفسير آيه و وجوه معانى و قراآت مشهوره و سبب نزول و بيان احكام و ذكر اخبار و آثار و نوادرى را كه تعلّق به آن آيه دارد آورد و بعد از آن بذكر رموز عارفان و اشارات صوفيان و لطايف مذكّران در باب آن آيه پرداخت . هنگام ذكر رموز عارفان و اشارات صوفيان تأويلات بسيار و توضيحات خارج از حدود لزوم در كتاب آمده و آن را بعظمتى كه مىبينيم درآورده است .
مشايخ صوفيه هريك ضمن مجالس خود آيات قرآن را خواه بر اثر پرسش حاضران و مريدان و خواه بتناسب كلام تأويل ميكردند و اين تأويلات را در كتب مقامات صوفيه بسيار ميتوان ديد « 2 » .
شيعه نيز ازينگونه تأويلات داشتهاند و مخصوصا اسمعيليه و قرامطه بسبب اعتقاد به باطن براى احكام و آيات آنها را بشدت تأويل ميكردند و ازينروى مورد طعن
هامش
( 1 ) - كاملترين نسخهيى كه ازين كتاب موجودست شامل 2343 صحيفه است
( 2 ) - براى نمونه رجوع شود به اسرار التوحيد فى مقامات الشيخ ابى سعيد موارد متعدد مختلف از آن كتاب