واقعه در بغداد كار آن انكار و اختلاف بقتل يكى از بزرگترين مشايخ تصوّف يعنى حسين بن منصور حلّاج بوضعى فجيع منجر شد . اين قتل به فتواى فقها و بامر خليفه صورت گرفت و بكتابفروشان فرمان داده شد كه از خريد و فروش كتب حلّاج خوددارى كنند « 1 » .
علّت اصلى اختلاف ائمهء دين با حسين بن منصور امرى اساسى بود و آن اشاعهء فكر وحدت وجودست بوسيلهء دستهيى از صوفيان اين عهد . نتيجهء اين فكر غالبا به اين ميكشيد كه برخى از مشايخ صوفيه سخنانى كه دالّ بر ظهور و جلوهء حقّ در همه چيز و از آن جمله در خود آنانست بر زبان آورند . تفوّه به اين اصل معمولا سبب تكفير آنان بود و حلّاج هم يكى از آن قوم است كه گرفتار تعصب فقهاء بغداد و خليفهء عباسى شد و در سال 309 بقتل رسيد و قتل ابو جعفر محمد بن على الشلمغانى « 2 » در سال 322 هم بر اثر چنين جريانى بوده است « 3 » .
تأليف كتب در مقامات صوفيه با شرح مبانى تصوّف هم از قرن چهارم شروع شد چنان كه در همين دوره است كه كتب معتبرى مانند كتاب الّتعرّف كه ابو بكر بن ابو اسحق البخارى نوشته و بعد بدست ابو ابراهيم مستملى بخارى بپارسى گردانده شد ، و كتاب قوت القلوب از ابو طالب مكّى ( م . 386 ) ، و كتاب الّلمع از ابو نصر سرّاج طوسى ( م . 378 ) نوشته شد و اين ابو نصر سراج را « طاوس الفقرا گفتهاند و او را تصانيف است در علم طريقت و حقيقت و مسكن وى طوس بوده است و خاكش آنجاست « 4 » . »
بحث و تحقيق در اصول عقايد صوفيه و تعليل كرامات آنان هم در قرن چهارم شيوع يافت و نتيجهء مباحثى كه در اين باب درگرفته بود به ابن سينا منجر شد . وى در دو نمط اخير از كتاب الاشارات و التنبيهات خود بحث دقيقى در اصول عقايد عرفا و تعريف زاهد
هامش
( 1 ) - رجوع شود به صورة الارض ص 294 . تجارب الامم ج 1 ص 76 - 82 . تاريخ الاسلام السياسى ج 3 ص 388 - 393 . الحضارة الاسلامية ج 2 ص 43 - 51
( 2 ) - منسوب بشلمغان يكى از قراء واسط .
( 3 ) - كامل التواريخ ابن الاثير حوادث سال 322
( 4 ) - اسرار التوحيد چاپ دكتر صفا ، تهران 1332 ، ص 27