عبد الكريم قشيرى از دانشمندان و مشايخ بزرگ صوفيه ( م . 465 ) در نيشابور .
اينان كه برشمردهايم عدهء معدودى از مشايخ بزرگ تصوّف در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم بودهاند و اگر كسى بخواهد از كثرت عدد مشايخ صوفيه در آن روزگار آگاه شود بايد اين قول جلابى هجويرى را مطالعه كند كه گفته است در عهد او سيصد تن از مشايخ بزرگ صوفيه تنها در خراسان بودهاند كه هريك را مشرب خاصى در تصوّف بود « 1 » و در همين روزگار المقدسى گروهى از صوفيه را در شيراز نشان داده است « 2 » .
در اين ايام در ممالك اسلامى و على الخصوص در ايران خانقاههاى بسيار بود و در كتاب اسرار التوحيد تنها در نيشابور بنام چند خانقاه در اوايل قرن پنجم بازميخوريم .
ضمنا كرّاميه هم خانقاههاى متعددى در خراسان و ماوراء النهر داشتند كه زهاد پشمينه پوش آن طايفه در آنها بسر ميبردند « 3 »
در خانقانهاى صوفيه همواره گروه بزرگى از اهل تصوّف مشغول كسب تعليمات در نزد پيران بودند . از مسائلى كه در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم در بعضى از خانقانها زياد معمول شده بود سماع اغانى صوفيانه و عاشقانه و رقص بود و البته دستهيى از صوفيه نسبت به اين امر انكارى داشتهاند .
بر روى هم صوفيهء قرن چهارم و آغاز قرن پنجم بر اثر زهد و نيكورفتارى و نظم خانقانها مورد توجه بسيار قرار گرفته بودند چنان كه در شهرهاى خراسان و عراق و فارس دستههاى بزرگى از آنان در خانقانها برميبردند و ميان عامه مردم نفوذ داشتند .
منتهى بين فقهاى مذاهب مختلف و آنان غالبا اختلافاتى بروز ميكرد و گاه كار اين انكار بتهديد قتل و آزار و ايذاء مىكشيد .
در احوال ابو سعيد ابو الخير از توطئهء بزرگى كه در نيشابور بدست ائمهء فقه آن شهر بر ضد او ترتيب يافته بود شرح مفصلى آمده است « 4 » و در حدود يكقرن پيشتر ازين
هامش
( 1 ) - كشف المحجوب ص 174 ، 216
( 2 ) - احسن التقاسيم ص 439
( 3 ) - الحضارة الاسلاميه ج 2 ص 20 - 21
( 4 ) - اسرار التوحيد چاپ دكتر صفا ص 77 - 82