بمذهب اسمعيلى درآمدند و از آن جمله ابو حاتم الرازى ( متوفى بسال 322 ) بود كه دعوت خلفيّه را در عراق پراگند . وى از مهمترين دعات اسمعيليه در ايرانست كه مخصوصا در ديلم و طبرستان و اصفهان و رى مشغول فعاليت بود و اسفار بن شيرويه و سردار او مرداويج بن زيار ديلمى و بسى ديگر از كبار رجال سياسى و نظامى اين حدود را بمذهب اسمعيلى درآورد و يوسف بن ابى الساج عامل رى را چنان فريفتهء خليفهء فاطمى كرد كه تصميم داشت خلع طاعت عباسى و قبول طاعت فاطمى كند .
مرداويج زيار هم براى عبيد اللّه مهدى هدايا و اموال بسيار فرستاد و رغبت خود را بدخول در اطاعت او اظهار كرد .
يكى ديگر از دعات بسيار مشهور اسمعيليه در ايران محمد بن احمد النسفى ( متوفى بسال 331 ) است كه مردى عالم و اديب و مشهور بحرّيت فكر بود و توانست در جلب نصر بن احمد سامانى موفقيت بسيار يابد و چون نصر قبلا حسين بن على مرورودى را حبس كرده و در حبس او مرده بود محمد بن احمد النسفى او را وادار بپرداخت ديه كرد بدين قرار كه يكصد و نوزده دينار بپردازد و بازاء هردينار هزار دينار بدهد و اين مال را به صاحب مغرب و « قيّم الأمر » ارسال دارد . اين واقعه در حوالى سال 330 رخ داد و نصر اندكى بعد درگذشت « 1 » و از اينجا درجهء اخلاص نصر بن احمد نسبت بخليفهء فاطمى معلوم مىشود و نيز يك قسمت از حكايت خواجه نظام الملك در اينكه چون نصر بمذهب اسمعيلى درآمده بود قوّادش بر او شوريدند و او ناگزير شد حكومت را بپسر خود نوح واگذار كند تا حدّى بحقيقت نزديك مىشود اما باقى توضيحات و اشارات نظام الملك در تواريخ به نحوى كه او آورده ثبت نشده است . گويا نصر بن احمد بعد از قبول مذهب فاطمى بخليفهء فاطمى نوشته بود كه من با پنجاه هزار مملوك براى اطاعت امر امام آمادهام « 2 » .
ديگر از مبلّغين بزرگ اسمعيليه در ايران ابو معين ناصر بن خسرو القباديانى ( م . 481 ) است كه فعاليت او در آغاز عهد سلجوقى صورت ميگرفته است .
هامش
( 1 ) - الفهرست ص 266
( 2 ) - تاريخ الاسلام السياسى . . . ج 3 ص 157