بود در قزوين « 1 » و گاه بپيروى از اهل مذاهب عصبيتهاى غير مذهبى هم در برخى از بلاد بميان ميآمد و اين يكى از آثار تمدّن عربى در ايران بود زيرا چنان كه ميدانيم ميان قبايل عرب كه از قديم الايام بعصبيت خو گرفته بودند در قرن دوم دشمنى و اختلاف سخت مخصوصا در خراسان بروز كرده بود و بعيد نيست كه عصبيت ميان دستههايى از ايرانيان كه در بلاد مختلف بسر ميبردند از همينجا نشأت كرده باشد .
حسن كار در آن بود كه در قرن چهارم حكومتها درين عصبيات وارد نمىشدهاند بلكه معمولا از شدت اختلافات جلوگيرى مىكردند ليكن از قرن پنجم ببعد تدريجا شاهان و رجال مملكت خود در اين گونه عصبيات وارد شدند « 2 » و بسختگيرى نسبت به مذاهبى كه با آنها نظر مساعدى نداشتند مبادرت كردند و علما و فقها نيز درين كار با آنان همداستان گرديدند .
در بغداد از عهدى كه متوكل قصد تجديد سنّت كرد رواج بازار تعصب و غلبهء متعصبين آغاز گرديد . متوكل نخستين خليفهييست كه مردم را از قول بخلق قرآن بازداشت و بحث و جدل را ممنوع ساخت و عامه را بتسليم و تقليد فرمان داد و شيوخ محدّثين را به تحديث و اظهار سنّت و جماعت امر كرد « 3 » و نسبت بمعتزله آغاز سختگيرى نمود و آنانرا از كارها بر كنار داشت . سختگيرى نسبت بمعتزله از همين وقت در ممالك اسلامى آغاز شد منتهى در ايران تا آل بويه و آل سامان قدرت داشتند يعنى در تمام قرن چهارم ، معتزله مشغول نشر مقالات خود بودند و على الخصوص در قلمرو تسلّط آل بويه و در بلاد فارس و جبال و خوزستان انتشار مذهب اعتزال بيش از جايهاى ديگر بود زيرا آل بويه آن فرقه را حمايت ميكردند و از ميان رجال آن دولت بعضى خود معتزلى مذهب و پراگنندهء عقايد آنان بودند چنان كه صاحب بن عباد وزير مشهور بمذهب بهشميه اعتقاد داشت و آن را ترويج مىكرد .
همين كه تركان در ايران نفوذ يافتند بپيروى از رفتار سخت خلفا و امراى ترك
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ص 396
( 2 ) - رجوع شود بصحائف بعد در باب رفتار محمود نسبت باهل مذاهب مختلف
( 3 ) - مروج الذهب چاپ مصر ج 4 ص 37 و 246