در نواحى مختلف اشاره كردهاند « 1 » : شافعيه ، حنفيه ، حنبليه ، نجّاريه ، ظاهريه ( داوديه ) ، ثوريه ، شيعهء اثنى عشرى ، اسمعيليه ، شيعهء غاليه ، قرامطه ، خوارج ، اصحاب حديث ، معتزله ، كرّاميه ، صوفيه ، سپيدجامگان ( بيض الثياب ) ، جهميه ، قدريه .
عصبيات مذهبى
بر رويهم در ايران قرن چهارم و آغاز قرن پنجم غير از آن قسمت كه دچار تسلّط محمود غزنوى شده بود تعصب در اديان شديد نبود . البته در پارهيى از نواحى ايرانى نشانهايى از آثار تعصب مذهبى مردم داده شده است كه كار آنگاه بنزاع و جدال و سفك دماء مىكشيد . از مراكز مهم عصبيات مذهبى يكى نيشابور بود كه بين شيعه و كرّاميه اختلافات سخت بروز ميكرد « 2 » و همچنين بين فقها با صوفيه كه گاه كار بتهديد قتل ميانجاميد « 3 » و در سيستان عصبيات بين سمكيه « 4 » و صدقيه « 5 » بشدت دائر بود چنان كه خونها درين راه ريخته ميشد و گاه حكومت وقت ناگزير دخالت ميكرد و در سرخس همين دشمنى ميان عروسيه « 6 » و اهليه « 7 » دائر بود و در هرات ميان عمليه و كرّاميه و در مرو ميان مدنيين و سوق العتيق ، و همچنين بود در نسا و ابيورد و بلخ چنان كه كمتر جايى از مشرق بود كه ازينگونه عصبيات خالى باشد « 8 » و در نواحى ديگر ايران نيز نظاير اين عصبيات ديده مىشد مثلا در رى عصبياتى در باب اعتقاد بخلق قرآن درمىگرفت و همچنين
هامش
( 1 ) - رجوع شود به الاصطخرى ص 139 ، 148 ، 292 . ابن حوقل ص : 254 ، 292 ، 294 ، 295 ، 296 ، 349 ، 361 ، 369 . اسرار التوحيد چاپ نگارندهء اين اوراق ص 77 ، 188 . احسن التقاسيم ص 323 ، 339 ، 365 ، 379 ، 395 ، 414 - 415 ، 439 - 440 ، 469
( 2 ) - احسن التقاسيم ص 336
( 3 ) - اسرار التوحيد چاپ نگارندهء اين سطور ص 77 - 82
( 4 ) - اسمى است كه در سيستان بپيروان ابو حنيفه ميدادند .
( 5 ) - اسم شافعيه در سيستان
( 6 ) - اسم اصحاب ابو حنيفه در سرخس
( 7 ) - عنوان اصحاب شافعى در سرخس
( 8 ) - احسن التقاسيم ص 336