خاص معلوم شد تا از مسلمانان ممتاز باشند و باز همين خليفه فرمان داد كه اهل ذمّه نبايد كارهايى را عهدهدار باشند كه مستلزم فرمانروايى بر مسلمين باشد « 1 » و مقتدر در سال 296 فرمان داد كه بنصارى و يهود جز شغل طبّ و جمع ماليات واگذار نشود « 2 » ليكن بايد دانست كه اين فرمانها غالبا اجرا نميشد و موارد متعددى از خلاف با فرمان اخير در تاريخ ديده شده است « 3 » مثلا على بن بويه براى خود كاتبى نصرانى از اهل رى انتخاب كرد « 4 » و منصب وزارت عزّ الدوله را مدتى ابو العلاء صاعد بن ثابت النصرانى داشت و عضد الدوله وزيرى نصرانى باسم نصر بن هارون اختيار كرد كه با اجازهء شاهنشاه كليساها و ديرهاى عيسويان را مرمت و تعمير كرده بود و با اين حال درين دوره غالبا مناقشات و فتنههايى بين مسلمين و نصارى درميگرفت « 5 » .
با وجود غلبهء اسلام نصارى درين ايام بيش از دو قرن مقدّم سرگرم تأليف كتب به زبان عربى در اثبات اصول آيين مسيح بودهاند و ازين كتب اكنون مقدار كثيرى در دست است « 6 » .
مذاهب اسلامى
مذاهب اسلامى ايران در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم دنبالهء مذاهب دو قرن پيش بوده است . پيداست كه نهضتهاى مذهبى پياپى و مستمرّى كه در قرن دوم و سوم رخ ميداد در اين عهد كمتر واقع مىشد زيرا بررويهم اين دوره زمان استقرار وضع مذاهب و انتخاب بعضى و ترك بعضى ديگر بوده است . جغرافيانويسان و صاحبان كتب ملل و نحل و كتب تاريخ و ادب از مذاهب اسلامى معمول در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم بيشتر بغلبهء اين مذاهب
هامش
( 1 ) - الحضارة الاسلامية ج 1 ص 61 ، 84 ، 85
( 2 ) - الحضارة الاسلامية ج 1 ص 61 ، 84 ، 85
( 3 ) - الحضارة الاسلامية ج 1 ص 61 ، 84 ، 85
( 4 ) - تجارب الامم ابن مسكويه ج 1 ص 299 و 300
( 5 ) - الحضارة الاسلامية ص 88 - 89
( 6 ) - رجوع كنيد بفهرست نسخ خطى عربى كتابخانهء ملى پاريس تأليف بارون دواسلانCutalogue orientale , Manuscrits du fonds arabe par le Baron de Slan , Paris883I. و ضميمهء فهرست نسخ خطى عربى كتابخانهء موزهء بريتانيا تأليف ريوSupplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum , by Charles Rieu . London I 894 .