نواحى هم مستعمل بود « 1 » و در « اعياد كفر » ( مراد اعياد ايرانى قديم يعنى اعياد زرتشتى بود ) بازارها را تزيين ميكردند و در نوروز و مهرگان با مجوس عيد ميگرفتند و عدد شهور و ايامشان مانند زرتشتيان بود « 2 » . آتشكدهاى زرتشتيان هم درين ايام بسيار بود و از اين آتشكدها در كتب جغرافيا و تاريخ در قرن چهارم بسيار نشان داده شده است چنان كه شمارش همهء آنها مايهء ملالت است « 3 » و بررويهم زرتشتيان در فارس بيش از همه جاى ديگر ممالك اسلامى زندگى ميكردند و بيشتر كتب زرتشتى و آتشكدهاى ايشان تا آن روزگار محفوظ بوده « 4 » و خلاف بغداد غيار نداشتهاند « 5 » . با اينحال گاه تصادماتى ميان زرتشتيان و مسلمانان در آن ديار رخ ميداد چنان كه در سال 369 فتنهء بزرگى بين عامهء اهل شيراز و زرتشتيان رخ داد و مسلمين آن شهر خانهاى زرتشتيان را غارت كردند و گروهى از آنها را كشتند و چون عضد الدوله از اين واقعه خبر يافت كسانى را كه درين كار دست داشتند جمع كرد و در تأديب آنان مبالغه نمود « 6 » . بنابر نقل مورخان در بيابانى كه در مشرق فارس واقع بود شهر قرينين قرار داشت كه همهء مردم آن دين زرتشتى داشته و هنوز قبول اسلام نكرده بودند « 7 » . در عراق نيز عدد مجوس بسيار بود « 8 » ولى در آنجا غيار داشتهاند .
از مذاهب ايرانى ديگر دنبالهء آيين مزدكى با مذاهبى كه از آن بازمانده بود درين عهد رواج داشت و در بعضى از قراء دوردست پيروان آن بعنوان اباحيه بادامهء آيين خود سرگرم بودند . ابن حوقل بوجود اين قوم در شمال آذربايجان اشاره كرده و گفته
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ص 429
( 2 ) - احسن التقاسيم ص 439 - 441
( 3 ) - رجوع شود به صورة الارض ص : 264 ، 265 ، 273 . مسالك الممالك ص 118 - 119 و 139
( 4 ) - مسالك الممالك ص 139
( 5 ) - احسن التقاسيم ص 439
( 6 ) - كامل التواريخ حوادث سال 369
( 7 ) - الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع الهجرى ترجمه از تأليف آدام متزAdam Mezبوسيلهء محمد عبد الهادى ابو ريده چاپ قاهره سال 1930 ميلادى ج 1 ص 64
( 8 ) - احسن التقاسيم ص 126