در كتب تاريخ هرگاه كه مورّخى غير دربارى سخن از غلبهء غلامان ترك بميان آورده آن را با تاثر و تلهّف تلقّى كرده است مثلا در تاريخ سيستان بعد از ذكر غلبهء سلطان محمود بر خلف چنين آمده است :
« و چون بر منبر اسلام بنام تركان خطبه كردند ابتداء محنت سيستان آن روز بود و سيستان را هنوز هيچ آسيبى نرسيده بود تا اين وقت . . . كه امير خلف را از سيستان ببردند بخلاف كه مردمان برو كردند تا ديدند آنچه ديدند و هنوز مىبينند » « 1 » .
نتايج تسلّط غلامان
از نتايج تسلّط غلامان ترك يكى برافتادن خاندانهاى قديم ايرانيست چنان كه آل سبكتكين بتنهايى تمام خاندانهاى مشرق از قبيل صفاريان و فريغونيان و خوارزمشاهان و امراى چغانى و غيره را از ميان بردند و غلامان قدرتيافتهء ترك در دولت آل بويه آنها را بنهايت ضعف دچار ساختند و مستعدّ فنا و اضمحلال نمودند .
اثر ديگر غلامان در حكومتهاى اسلامى و ايران آن بود كه اينان بر اثر طمع شديد بجمع و ادّخار مال دائما در حال مصادرهء اموال مردم بودند و حتى بتهمتهايى از قبيل تهمت « بددينى » هم آنانرا وادار بتسليم اموال خود ميكردند . نتيجهء اين امر آن شد كه اعتماد مردم از دولتها سلب شود و فساد و سوء رفتار زورمندان بر عامه فزونى گيرد و توجه بعلم و ورع در مشاغل از دستگاههاى حكّام و امرا رخت بربندد . ازين گذشته تسلّط اين قوم مايهء رواج مقدار زيادى از اسامى تركى مانند بغا ، طولون ، بكتوزون ، بجكم ، اشناس ، ايتاخ ، سنقر ، انوشتكين ، البتكين ، سبكتكين و جز آنها و همچنين عدهيى از لغات تركى در زبان فارسى گرديد و اين وضع مخصوصا با هجوم سلجوقيان و طوايف ترك ديگر در قرن پنجم شدت گرفت .
اثر ديگر تسلّط غلامان رواج تعصب دينى و ضعف بعضى از مذاهب و قوّت برخى ديگر است كه بموقع راجع به آن سخن خواهيم گفت .
ذكر اين نكته در اينجا لازمست كه چون تسلّط غلامان در ايران ديرتر از بغداد ميسّر شد طبعا اثر اين واقعه در بغداد زودتر و در ايران ديرتر آشكار گشت چنان كه بايد ببيش از يك قرن اختلاف بين ايران و بغداد درين مورد قائل بود .
هامش
( 1 ) - تاريخ سيستان ص 354