و دو كتاب منسوب بوى بنام التاج فى اخلاق الملوك و المحاسن و الاضداد قرار دارد .
سادگى انشاء و فصاحت و بلاغت او و تأثير سخنش در ميان تمام ناقدان سخن عرب مشهورست و او علاوه بر كتب ادبى در موضوعات كلامى هم كتبى از قبيل خلق القرآن و كتاب فى الردّ على المشبّهه و كتاب فى الردّ على النصارى و كتاب الاعتزال و كتاب الامامة داشته و در موضوعات متفرّق ديگر هم تأليفاتى ازو ذكر شده است .
جاحظ در همهء كتب خود علم و ادب و جدّ و هزل و حكم و ظرائف را با هم درميآميزد و با زبان سادهء بليغ خود همهء آن مطالب را بوضعى دلچسب بيان مىكند به نحوى كه خوانندهء او دچار ملالت نشود . از ميان تمام آثار او از لحاظ ادبى كتاب البيان و التبيين از همه بيشتر اهميت دارد و آن عبارتست از مختاراتى از ادب و آيات قرآنى و احاديث و اشعار و حكمت و خطب كه با آراء و عقايد نويسنده آميخته شده و مباحث ممتّعى در مسائل ادبى از قبيل اختلاف عرب در استعمال الفاظ و عيوب لسان و بيان و بلاغت و شعر و خطب و اسجاع و اسماء خطبا و بلغا و كهّان و امثال اين مطالب با آنها همراه شده است .
از جملهء فنون ادب كه ذكر آن در اينجا لازم است و بسيارى از نويسندگان بزرگ ايرانىنژاد عربىزبان در سه قرن اول در اين رشته بتأليف و تصنيف اشتغال داشتهاند فن تاريخ است . در اين فن نيز ايرانيان بيش از همهء ملل اسلامى سهم دارند زيرا كتب تاريخ را بمعنى واقعى خود نخست نويسندگان اين قوم تأليف كردند مانند تاريخ الخلفاء و كتاب اخبار الطوال ابو حنيفهء دينورى و عيون الاخبار از ابن قتيبهء دينورى و كتاب تاريخ الرسل و الملوك از محمد بن جرير الطبرى ( م . 310 ) . كتاب تاريخ طبرى كه بوسيلهء ابو على محمد بن ابو الفضل بلعمى به فارسى ترجمه شده است به ترتيب سنوات تا سال 302 تأليف شده و بعد فرغانى تا حوادث سال 312 ذيلى بر آن نوشته است . پيش ازين كتب تاريخ كه جنبهء تواريخ عمومى دارد و در آنها از مآخذ مختلف استفاده شده ، بين مسلمانان تأليف كتبى در سير و مغازى معمول بوده است مانند كتاب الفتوح تأليف واقدى ( ابو عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد مولى بنى هاشم م . 207 ) و مدائنى ( ابو الحسن على بن عبد اللّه م 225 ) . علاوه بر اينها در فن طبقات رجال ، نسب ، اخبار عرب و ايام آن ، قصص انبياء نيز كتبى در اين سه قرن تأليف شد .
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 189
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص١٨٩