استفادهء بسيار كرد . دو كتاب الادب الكبير و الادب الصغير ابن المقفع همواره در ميان نويسندگان كتب ادب مشهور و مورد استفادهء آنان بوده است چنان كه ابن قتيبه در كتاب عيون الاخبار از آنها بارها استفاده كرده و اسم برده است . در اين هردو كتاب اثر تمدّن و فرهنگ ايرانى بشدت آشكارست مثلا به « عهد اردشير » براى مقررات مربوط بوليعهد ، و باقوال حكماى ايرانى در چند مورد استشهاد نموده و از كتاب كليله و دمنه در مواردى استفاده كرده است . در كتاب اليتيمة برخى از بحثهاى فلسفى مانند بحث در مورد لذت و تفضيل لذائذ عقلى و معنوى بر لذتهاى جسمانى هم آمده است .
بعد از ابن المقفع از مهمترين مؤلفان ادب على بن عبيدة الريحانى معاصر مشهور مأمون عباسى و از مشاهير بلغاى ايرانيست كه در تصنيفات خود طريق حكمت مىپيمود و به همين سبب متهم بزندقه بود . وى نيز در آثار خود تحت تأثير روايات و فرهنگ ايرانى قرار داشت .
ديگر سهل بن هارون دشت ميشانى از شعوبىمذهبان متعصب ايرانى است كه فصاحت او مورد تصديق جاحظ بصرى اديب و دانشمند بزرگ بود . از آثار وى كتاب ديوان الرسائل و كتاب تدبير الملك و السياسة و چند داستان ادبى را ميتوان ذكر كرد .
در اواسط قرن سوم چند نويسندهء بزرگ بودهاند كه در رأس آنان ابو حنيفهء دينورى و ابن قتيبهء دينورى و ابو عثمان جاحظ را بايد ذكر كرد .
ابو حنيفه احمد بن داود بن ونند دينورى از دانشمندان بزرگ و در نحو و لغت و ادب و هندسه و حساب و نجوم و روايت استاد بوده است . وفاتش را در حدود 281 نوشتهاند . بعضى از ناقدان سخن او و جاحظ و ابو زيد البلخى ( از نويسندگان و حكماى اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم ) را در بلاغت بىنظير دانستهاند « 1 » . ابو حنيفه در مسائل مختلف تأليفاتى دارد و از مهمترين آثار او كتاب الشعر و الشعراء ، كتاب الفصاحة ، كتاب النبات ، كتاب الاخبار الطوال و كتاب الوصاياست . با آنكه كتاب النبات ابو حنيفه در ميان ادباى بعد ازو شهرت وافرى داشت نسخهء آن باقى نمانده است ولى از آن در كتب ديگر مانند المخصص ابن سيده و مفردات ابن البيطار نقل شده است . ابو حنيفه در علوم
هامش
( 1 ) - معجم الادبا ج 3 ص 27 - 28