آن در ايجاز و ايراد كلمات و جمل فوايد بىشمار برگرفتهاند و حتى از آيات آن بنحو مثل يا بطريق استشهاد همواره استفادهء بسيار كردهاند ، خواه در نثر عربى و خواه در نثر پارسى . اما مراد ما از نثر عربى بيشتر دو قسمت از آنست : يكى رسائل ديوانى و اخوانى و ديگر كتب و رسالات ادبى كه متضمّن بحثهايى در ادب و حاوى حكايات و امثال و قصص و بحثهاى اخلاقى و اشارات تاريخى و نظاير اين مطالب است . بر رويهم اين ابواب را ميتوان تحت عنوان كتابة الانشائية ذكر كرد .
كتابت رسائل در صدر اسلام و قسمت اعظم از دورهء بنى اميه در نهايت اختصار و در كمال ايجاز بود و اين ايجاز در حقيقت اصل فصاحت شمرده ميشد و اين بيشتر نتيجهء تقليد از روش نثر كهّان و خطابهاى پيش از اسلام و يا صدر اسلام و همچنين قرآنست كه در آنها سعى ميشد معانى بسيار در كلمات كم آيد تا حفظ آنها آسان باشد و بكتابت كه عرب از آن بهرهء وافى نداشت كمتر حاجت افتد . در تمام اين مدت عربان جز در سالهاى نخستين بر اثر حاجتى كه بموالى داشتند ناگزير از آنان براى ادارهء ديوانهاى خود يارى مىطلبيدند و على الخصوص كتّاب خراج از موالى بودند يعنى در هراقليم از كتّاب محلّى استفاده ميشد چنان كه در ايران و عراق ديوانهاى خراج به پهلوى نوشته ميشد تا به شرحى كه آمده است « 1 » بدست يكى از ايرانيان به عربى نقل شد .
از هنگامى كه نتايج آميزش عرب با شهرنشينان غير عرب آشكار گشت و على - الخصوص از آنوقت كه اختلاط تمدّن و تشكيلات ايرانى با تمدّن اسلامى آغاز شد و نويسندگان ايرانىنژاد كه معمولا با تربيت اصلى ايرانى خود از زبان عربى هم اطلاع داشتند در دستگاههاى ادارى و دربارى نفوذ بيشترى يافتند ، در روش انشاء عربى و علم الادب تحوّل و تكاملى ايجاد كردند و آن را بروشى كه متناسب با اطلاعات آنان بود درآوردند .
از جملهء نخستين كسانى كه نظام و رسومى براى كتابت رسائل ايجاد كردند يكى جبلة بن سالم بن عبد العزيز مولى و كاتب هشام بن عبد الملك ( م . 125 ) است . وى استاد عبد الحميد كاتب مشهور ايرانيست و از قديمترين كسانيست كه بنقل و ترجمهء پارهيى
هامش
( 1 ) - صفحه 131 از همين كتاب