يارم سپند اگرچه بر آتش همى فگند * از بهر چشم تا نرسد مرو را گزند
او را سپند و آتش نايد همى به كار * با روى همچو آتش و با خال چون سپند
و نظامى عروضى « 1 » گفته است كه احمد بن عبد اللّه الخجستانى روزى در بادغيس اين دو بيت را در ديوان حنظلهء بادغيسى خواند :
مهترى گر بكام شير درست * شو خطر كن ز كام شير بجوى
يا بزرگى و عزّ و نعمت و جاه * يا چو مردانت مرگ روباروى
اين احمد بن عبد اللّه الخجستانى از امراى آل طاهر بود كه بعد از انقراض آن سلسله به خدمت امراى صفارى رفت و در خراسان مقامات عاليه يافت تا در سال 262 بدست غلامان خود كشته شد « 2 » . نسبت استماع دو بيت اخير را به جدّ سامانيان هم دادهاند « 3 » هدايت گفته است « 4 » كه ظهور حنظلهء بادغيسى در سدهء دوم از هجرت بود و وفاتش در سنهء 219 اتفاق افتاد . سال وفات او در شاهد صادق 220 ذكر شده است و قبول هريك ازين دو تاريخ براى وفات شاعر بسيار دشوارست ولى از روى قرائن مختلف ميتوان بتحقيق گفت كه حنظله در نيمهء اول قرن سوم هجرى ميزيست و اگر چنين باشد زمان شاعرى او مقدّم بر عهد شعراى دربار يعقوب بن ليث بوده است . اما ابياتى كه بحنظله نسبت دادهاند در انسجام و فصاحت بدرجهيى است كه آنها را با قياس باشعار اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم نميتوان از جملهء اقدم اشعار فارسى درى شمرد مگر آنكه ابيات منسوب به اين شاعر بعد ازو بنابر رسم معهود اصلاح شده باشد . هدايت حنظله را معاصر فيروز مشرقى و وفات فيروز را در 283 دانسته و بنابرين خود قول خويش را نقض كرده است .
محمود ورّاق هروى - هدايت او را « معاصر ملوك طاهريه و صفاريه » دانسته و گفته است « تاريخى نيكو قلمى نموده گويند كنيزكى داشته صاحب حسن صورت و محمد بن طاهر طالب آن شده با دو هميان زر بخانهء او اندر آمده چون معلوم نمود كه
هامش
( 1 ) - چهار مقاله چاپ ليدن ص 26
( 2 ) - كامل التواريخ حوادث 262
( 3 ) - تاريخ گزيده ص 20
( 4 ) - مجمع الفصحا ج 1 ص 199