مشهور به « ابن الاحوص » از موسيقيدانان مشهور بود و شهرود از مخترعات اوست كه على الظاهر در اوايل قرن چهارم پديد آورده است چنان كه ابو عبد اللّه محمد بن احمد خوارزمى اختراع آن آلت را بدست حكيم بن احوص در سال 300 هجرى دانسته است « 1 » و شمس قيس چنان كه ديدهايم از فارابى نقل كرده است كه ابو حفص شهرود را در تاريخ سيصد هجرى اختراع كرده و صفى الدين ارموى در رسالهء شرفيهء خود اختراع آلت مذكور را بدست ابن الاحوص در سال 306 هجرى دانسته است « 2 » .
پس ابو حفص حكيم بن احوص سغدى سمرقندى موسيقيدان و شاعرى در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم بوده است نه بقول هدايت مقدّم شعراى فارسىزبان .
مصراع منسوب به پسر يعقوب ليث كه مبناى وزن و نوع رباعى شده و دولتشاه آن را جزو نخستين اشعار فارسى ذكر كرده مأخوذ از افسانهييست كه راجع به پيدا شدن وزن رباعى وجود داشته و شمس قيس آن را بتفصيل آورده است « 3 » .
با توجه بروايات منقول و بحثها و نقدهايى كه راجع به آنها شده معلوم مىشود كه روايت صاحب تاريخ سيستان از ساير روايات صحيحتر است اما اين صحت نسبى است و هيچگاه دليل آن نميشود كه محمد بن وصيف و دو شاعر معاصر او را واقعا اقدم شعراى فارسىگوى بدانيم چه در كتب ادب و تراجم نام شعراى ديگرى هم آمده است كه در اوايل و اواسط قرن سوم ميزيستهاند مانند حنظلهء بادغيسى و محمود دورّاق هروى ، و گويندگانى ديگر را هم نام بردهاند كه در نيمهء دوم قرن سوم ميزيستهاند مانند فيروز مشرقى و ابو سليك گرگانى . پس لازم است كه در ذيل اين مقدّمه اشارهيى باحوال و اشعار آنان نيز كنيم :
حنظلهء بادغيسى - صاحبان كتب ادب و تراجم او را از معاصران دولت آل طاهر شمردهاند و عوفى اين دو بيت را ازو ذكر كرده است « 4 » :
هامش
( 1 ) - مفاتيح العلوم خوارزمى چاپ قاهره ص 137
( 2 ) - استاد محترم آقاى سعيد نفيسى همهء اين اقوال را در كتاب احوال و اشعار رودكى ج 3 ص 1150 - 1154 گرد آوردهاند .
( 3 ) - المعجم فى معايير اشعار العجم چاپ تهران ص 83 - 85
( 4 ) - لباب الالباب ج 2 ص 2