از ابو جعفر محمد بن جرير الطبرى ( 224 - 310 ) صاحب كتاب اختلاف الفقها و جامع البيان فى تفسير القرآن و تاريخ الرسل و الملوك .
بر روى هم بايد دانست كه سه قرن اول هجرى از همهء قرون و ادوار ديگر اسلامى بيشتر مستعدّ ظهور مذاهب مختلف فقهى و دورهء اجتهاد و صدور آراء گوناگون نسبت بكيفيت استخراج احكام فقهى از كتاب و سنّت يا رأى و قياس بوده و به همين نسبت هم كتب بسيار در اين سه قرن نوشته شده است و هريك از صاحبان مذاهب و شاگردان و پيروان بزرگ آنان تأليفات گرانبها پديد آوردهاند كه بعض آنها هنوز هم در دست است .
بر اثر اين توجّه و عنايت شديد فروع احكام اسلامى بتمامى در همين سه قرن تدوين شد چنان كه دورههاى بعد را ميتوان دورهء ادامهء مذاهب مهمّ فقهى سه قرن اول و حتى دورهء انتخاب دستهيى از مذاهب و ترك مذاهب ديگر دانست .
به همان نحو كه فقهاى اهل سنّت و جماعت در اين سه قرن با حرارت و شوق وافر مشغول تأليف و اجتهاد در مسائل فقهى بودند پيشروان ساير فرق اسلامى هم بدين امر خطير سرگرم بودند . از آن جمله فرق متعدد شيعه هريك روش فقهى خاص داشتند .
مبداء و منشأ فقه شيعه تعليمات حضرت على بن ابيطالب عليه السلام است . اين نكته را بايد افزود كه شيعه علاوه بر كتاب و احاديث نبوى احاديث و سننى هم از ائمّهء اثنى عشر دارد .
اولين كسى كه تعليمات فقهى او اساس كار اهل تشيّع شده على بن ابيطالب عليه السلام است كه خود در ميان صحابه و خلفا بفقه و فتوى شهرت دارد . نخستين تأليف فقهى شيعه را بيكى از اصحاب مشهور على عليه السلام بنام سليم بن قيس الهلالى نسبت دادهاند كه تحت تأثير تعليمات آنحضرت نوشت . بعد از على بن ابيطالب ساير ائمّه هم تعليماتى در فقه داشتهاند ليكن از ميان آنان بعضى شهرت بيشترى در اين امر دارند مثل امام ابو جعفر محمد الباقر ( م . 113 ) و امام ابو عبد الله جعفر الصادق ( م . 148 ) . از كسانى كه مخصوصا از امام باقر و امام صادق روايت كردهاند آل زرارة بن اعين هستند كه از ميان آنان فقهاى بزرگ برخاستند . از فقهاى ديگر شيعه يونس بن عبد الرحمن ( از اصحاب امام موسى الكاظم متوفى بسال 183 ) بوده كه تصنيفات بسيار داشته است . ديگر ابو عبد اللّه البرقى القمى از اصحاب امام ابو الحسن على الرضا ( م . 202 ) و هم از اصحاب آن امام حسن بن سعيد اهوازى
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 80
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٨٠