درجهيى بود كه در اين كشور مدتها همشأن مذهب ابو حنيفه بوده است .
بعد ازين پيشواى بزرگ فقه احمد بن محمد بن حنبل را بايد نام برد . اصل او از مرو ولى ولادت و نشأتش در بغداد بوده است . در سال 164 ولادت يافت و بسال 241 درگذشت . توجّه او بيشتر بعلم حديث بود و در راه جمع حديث كوفه و بصره و مكّه و مدينه و شام و يمن و الجزيره را ديد . مدتى مصاحب امام شافعى بود و از وى كسب علم كرد . در اينكه او از بزرگان محدّثين بود ترديدى نيست ولى همهء علماء بزرگ او را بفقه نشناختهاند و از آن جمله محمّد بن جرير مذهب او را در خلاف بين فقها نياورد و ميگفت او مرد حديث است نه مرد فقه . فقه او بشدّت مبتنى بر حديث است چنان كه اساس علم خود را بر كتاب و حديث و سنّت قرار داده است ، هرفتوى را كه از صحابه نقل شده بود قبول داشت و از ميان چند فتوى از صحابه در يك مورد معتقد بود آن را بايد پذيرفت كه اقرب بكتاب و سنّت باشد و حتى حديث مرسل يا ضعيف را هم بر قياس ترجيح داده است و از قياس جز در موردى كه ضرورت و احتياج بنهايت رسيده باشد استفاده نمىكرد . احمد بن حنبل كتابى در فقه تصنيف نكرد بلكه آنچه ازو در فقه روايت شده عبارتست از پاسخهايى كه بسؤالات مردم داده است و شاگردان او آنها را فراهم آوردند و مرتب و مدوّن كردند .
از كسان ديگرى كه در اين سه قرن داراى اثرى در علم فقه بودهاند يكى ابو سليمان داود بن على بن داود اصفهانى معروف به داود الظاهرى است كه بسال 270 در بغداد درگذشت . وى مؤسس فرقهء داوديه است ، فقه را نزد امام شافعى فراگرفت ولى بعد مذهب مستقلّى بنام مذهب ظاهريه آورد . مذهب او نقيض مذهب حنفى است يعنى بكلّى منكر قياس بود و اعتقاد داشت كه تنها اكتفا بظواهر كتاب و سنّت كافى است . مذهب ظاهرى در فارس و اندلس رايج بود و مخصوصا در عهد سلطنت عضد الدولهء ديلمى بر اثر اعتقادى كه بائمّهء اين مذهب داشت كار آنان رونقى گرفت .
ديگر از مذاهب معروف فقهى مذهب ثوريه است كه مؤسس آن سفيان بن سعيد الثورى ( م . 161 ) بود و مذهب او در اواخر قرن دوم شهرت داشت . اساس مذهب ثوريه آن بود كه در استخراج احكام بايد باحاديث تمسّك كرد . ديگر مذهب طبريّه
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 79
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٧٩