رِجْس « 1 » - از جهت شرع خمر و قمار است كه گفته شده از نظر عقل و خرد هم رجس و پليد است .
و اين معنى را خداوند در آيه : (
وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما
- 219 / بقره ) آگاهى و هشدار مىدهد زيرا هر چيزى كه گناهش بر سودش بيشتر و برتر است عقل و خرد دورى از آن را حكم مىدهد و اقتضاى عقلى دارد و چون شرك و كفر از ديدگاه عقل زشتترين چيزهاست لذا كافرين را در رديف رجس قرار داده است .
هامش
( 1 ) ابن فارس ، معنى اوّليهء رجس را اختلاط و درهم آميختگى و معنى دوّم آن را پليدى مىداند كه آن را هم بخاطر آميزش پاكى و ناپاكى كه از پليدى ظاهر با وسوسههاى شيطانى حاصل مىشود مىداند .
زمخشرى هم عينا همين نظر را ارائه مىدهد و مىنويسد - و النّاس فى مرجوسهاى فى اختلاط و من المجاز الرّجس : يعنى معنى اصل رجس - آميزش و معنى مجاز آن عذاب است زيرا عذاب جزاء آن چيزى است كه نام رجس بطور استعاره به آن داده شده ، معانى منظّم رجس بر اساس آيات قرآن به شرح زير است كه براى اتمام مطالب متن ذكر مىشود :
اوّل - رجس در معنى لعنت و عذاب : (كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ- 125 / انعام ) ، يعنى لعنت در دنيا و عذاب در آخرت .
دوّم - رجس در معنى كفر و عذاب : (فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ- 125 / توبه ) .
يعنى كفرى بر كفرشان يا عذابى بر عذابشان افزوده مىشود آغاز آيه چنين است (وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ- 125 / توبه ) پس چنان فرجام عذابى نتيجهء دلهاى بيمار خودشان است كه بعدش مىفرمايد (وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ- 125 / توبه ) مىميرند در حالى كه كافرند ( با اسم فاعل كه معنى اختيار و پيوستگى را مىرساند ) .
سوّم - رجس در معنى شطرنج و غناء : (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ- 30 / حج ) يعنى دورى از شطرنج و آيهء (وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ- 30 / حجّ ) كه گفته شده - غناء - است .
چهارم - رجس در معنى پليدى (إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ- 90 / مائده ) رجس - با كسرهء حرف ( ر ) يعنى ناپاكى .
فرّاء مىگويد : رجس - در آيهء (كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ- 125 / انعام ) يعنى عقاب و غضب .
بعضى از دانشمندان گفتهاند واژهء - رجس - در لغت به معنى پليدى و ناپاكى است كه اعمّ از نجاست است ولى شيخ طوسى در تهذيب مىگويد : رجس - بدون خلاف همان نجس است .
پنجم - رجس - به معنى زشتى و گناه : (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ- 33 / احزاب ) و گفتهاند - رجس - يعنى شك .
ششم - رجس در معنى وسوسههاى اهريمنى و شيطانى ، در حديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است كه : « اعوذ بك من الرّجس النّجس » .
يعنى : پليدى و گناهى كه به كار ناروا و حرام و لعنت تعبير شده است و رجس با فتحه حرف ( ر ) حركت و غرّش رعد . ( مقائيس اللّغة 2 / 490 - اساس البلاغة 155 - لس 6 / 95 - مجمع البحرين 4 / 74 - المصباح المنير ) .