با سخنانى در همان باب پيوسته دارند و مطالبى مناسب آن پيش آرند تا صحبت هماهنگ باشد . . . كه همه لذت زندگى در همدم خوشصحبت است . يكى گفته بود : « من از گفتگو ( حديث ) ملول نمىشوم به دو گفتند كس از حديث تازه ملول نشود بلكه از كهنه ملول مىشوند » ابراهيم بن عباس در روزگار پيرى مىگويد : « از همه چيز خسته شده جز ديدار همصحبتى خوشسخن كه مرا چيزى بياموزد « 1 » » .
« ابن مقفع گويد كتابخانههاى حكماى هند را بر صد شتر بار كردندى ملك از ايشان استدعاى اقتصار كرد ، به ده شتر بار آوردند ، به تكرار استدعا بر سه كلمه قرار گرفت :
« كلمه اول در دلالت پادشاه « به عدالت » كلمه دوم در محافظت « صحت ابدان » كه تا گرسنه نشوند دست به طعام نياورند و چون بخورند پيش از آنكه سير شوند دست از طعام بدارند ، كلمه سوم در نصيحت زنان كه چشم از روى بيگانه دور دارند و روى از چشم نامحرمان مستور « 2 » » .
اخلاق مردم به نظر جاحظ
جاحظ در كتاب تاج به بعضى از عادات و اخلاق مردم عصر خود اشاره مىكند و از اينكه مردم به جاى تحقيق و پژوهش ، راه تعبّد و تقليد در پيش گرفتهاند رنج مىبرد و در توصيف خلق مىنويسد :
« توده مردم و نيز بسيارى از خواص ، تقليد كردن را « بر جستجوى » برترى مىدهند و در اين گونه موارد عقل خود را به كار نمىبرند و اين جمله بر نادانى ايشان دليلى است واضح ، زيرا جستن و پژوهش را صرف وقت مىبايد و بناچار سرمايه و اطلاع و پشتكار مىخواهد و جهل عامه را چه دليلى از اين برتر كه عادت كردهاند مگر كوركورانه ، فربهى را بر لاغرى ترجيح بدهند و بلندى را از كوتاهى برتر دانند و آنكس را كه بر ستورى سوار است از آنكه بر اشترى نشسته است فزونتر شمارند و آن را كه بر اشتر است از خربنده بزرگتر گيرند در صورتى كه فربهان جملگى ضعيف الراىاند و لاغران به تفضل و دانائى موصوف و معلوم نيست كه درازى را بر كوتهى چه فضيلت است « 3 » . »
سعدى در اين باره فرمايد :
اسب لاغر ميان به كار آيد * روز ميدان ، نه گاو پروارى
كوتاه خردمند به از نادان بلند نه هركه به قامت مهتر به قيمت بهتر .
هامش
( 1 ) . مروج الذهب ج 2 صفحه 274 .
( 2 ) . از نامه استاد محمد قزوينى به نقل از مجله يادگار سال چهارم شماره چهارم صفحه 68 .
( 3 ) . كتاب تاج اثر حاحظ ترجمه نوبخت صفحه 18 .