اگر ما ايرانيان بتوانيم با كمك علم و ذوق و اطلاع از سوابق تعزيه و تماشاى روحوضى استفاده نموده تئاترى بسازيم كه داراى محسنات تعزيه و روحوضى باشد ولى نواقص و معايب آن را نداشته باشد البته بسيار سودمند و بجا و مناسب خواهد بود ، بخصوص كه اكنون مدتى است فرنگىها هم در پى يك نوع تئاترى هستند كه بىشباهت به تعزيه و روحوضى ما نيست .
اين بسته به قريحهء هموطنان ما مىباشد و بايد منتظر بود تا ببينيم آيا باز دستخوش سيل تقليد محض خواهيم گرديد و يا آنكه همچنانكه تعزيه و روحوضى به وجود آمد دست زمان كار خود را خواهد كرد و داراى تئاترى خواهيم گرديد كه جنبهء ايرانى محسوسى هم خواهد داشت . . . « 1 » »
تئاتر وزير خان لنكران
سرگذشت يا تئاتر وزير خان لنكران تأليف ميرزا فتحعلى آخوندزاده نمايشنامهاى است به تركى قفقازى كه ميرزا جعفر قراجهداغى آن را به فارسى ترجمه كرده و در سال 1882 به سعى لسترنج و هگرد ، منشى سفارت انگليس در تهران به انگليسى ترجمه شد و حواشى سودمندى به آن افزوده شد . اين نمايشنامه در سال 1930 به همت لسترنج در انگلستان به فارسى چاپ شده و پشت جلد آن اين عبارت ذكر گرديده است : « اين تئاتر در مكالمهء امروزى زبان فارسى است كه سياحان فرنگى و فرنگيهاى ايران و متعلمين هندوستانى را به كار آيد . . . « 2 » »
تعزيهء ماه محرم
يكى از سرگرمىهاى مردم كه جنبهء مذهبى و آن جهانى نيز داشت و ساعتها از وقت مردم را در ماههاى محرم و صفر مىگرفت شركت در مجالس روضه و وعظ و تعزيهء ماه محرم بود كه در شهرها و دهات به فراخور وضع مالى و معتقدات مذهبى مردم هر ناحيه به نحوى خاص صورت مىگرفت و مردان و زنان و كودكان و نوجوانان جملگى در آن شركت مىجستند .
شعاير مذهبى
دكتر فوريه پزشك ناصر الدين شاه ، جريان يك تعزيه را چنين توصيف مىكند :
« . . تعزيه شروع شد ، ابتدا تعزيهخوانهاى سالخورده و خردسال به لباس اهل بيت به منبر رفتند و با يادآورى زندگى ائمه و شهدا ، مردم را به ندبه و زارى خواندند ، سپس يك عدهء فراش كه فراشباشى در پيشاپيش آنها قرار داشت با يك عده سينه زن اشعارى خواندند و دور
هامش
( 1 ) . سيد محمد على جمالزاده : تعزيه و تعزيهخوانى ، راهنماى كتاب ، سال نوزدهم ، شمارهء 4 - 6 ، ص 406 به بعد .
( 2 ) . لسترنج : جغرافياى تاريخى ، ترجمهء محمود عرفان ، « مقدمه » ، ص 17 .