گرديده است از جمله تعزيههاى درة الصدف و امير تيمور و حضرت يوسف ، عروسى دختر قريش ، عاق والدين و غيره ، شبيهخوانها مطالب خود را به شعر و به آواز خوش و اغلب از روى نسخه مىخواندند و آوازهايى كه خوانده مىشد ، مناسب با موقع و مقام و روحيهء شبيه بود . مثلا حضرت عباس عموما چهارگاه . . . مخالفخوانها ( از قبيل شمر و يزيد ) بدون تحرير و با پرخاش اشعار خود را مىخواندند . در تعزيه چهرهآرايى نبود ولى صورت اشخاص با نقشى كه به عهده داشتند متناسب بود . بهترين و معروفترين دستهء شبيهخوانها در زمان ناصر الدين شاه دستهء شاهى بود كه اعضاى آن از بين تواناترين خوانندگان مشهور انتخاب مىشدند ( مثلا اقبال السلطان از جمله على اكبر خوانهاى معروف بود ) اشخاص خوشصدا و بااستعداد به تهديد و تطميع از اطراف مملكت براى اين كار به تهران مىآوردند . شبيهخوانهاى خوب عموما از اصفهان و كاشان مىآمدند دسته كاشيها نيز بعد از دستهء شاهى شهرت داشت .
تعزيهگردان يا شبيهگردان
عنوان مردى بود كه تعزيه به دستور و تحت نظر او برگزار مىشد . نسخههاى تعزيه را تنظيم و تنقيح و لباس اشخاص مختلف بازى را تعيين مىكند . تنظيم صحنه و توزيع نقشها و نسخهها با اوست ، وظايف هر شبيه را او تعيين مىكند ، دستگاهها را از بر دارد و گاهى نقشى را خود بازى مىكند ، هنگام نمايش تعزيه نيز با اشارهء دست و عصا دستورهاى لازم را به شبيهها و به دستهء موسيقى مىدهد . معروفترين تعزيهگردانهاى دورهء قاجاريه ميرزا محمد تقى معروف به تعزيهگردان و ملقب به معين البكاء ، سيد احمد خان ، سيد عبد الباقى بختيارى ، حاج سيد مصطفى مير عزا و آقا سيد كاظم مير غم بودهاند كه در سلطنت ناصر الدين شاه و مظفر الدين شاه شهرت زياد داشتند .
تعزيهء دوره
نمايش دادن چندين دستگاه تعزيه در آن واحد توسط چندين گروه تعزيهخوان در محلهاى مختلف ، بطوريكه از لحاظ ترتيب زمان ، با تاريخ وقوع حوادث مطابقت داشته باشد .
ترتيب آن اينست كه گروه اول پس از تمام كردن كار خود ، در محل دوم به محل سوم مىرود و گروه دوم كه كار خود را تمام كرده جاى گروه اول را در محل دوم مىگيرد ، و گروه سوم جاى گروه دوم را در محل اول مىگيرد و به اين ترتيب چندين دستگاه تعزيه به نمايش درمىآيد . « 1 »
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، 647 به بعد .