آمدى و سه خيانت كردى : برادرى را اندر دل من ناخوش كردى و دل فارغ من مشغول كردى و خود را به نزديك من فاسق و متهم كردى . . . ! » « 1 » .
پرگوئى و دروغگوئى و فضلفروشى از روزگار قديم مورد نفرت مردم صاحبنظر بوده است غزالى در كيمياى سعادت مىنويسد : « ابدال آن باشد كه گفتن و خوردن و خفتن ايشان به قدر ضرورت باشد . . . عمر مىگويد ابو بكر را ديدم كه زبان به انگشت بگرفته بود و مىكشيد و مىماليد گفتم يا خليفه رسول اين را چه مىكنى ؟ ! گفت : اين مرا اندر كارها افكنده است . . . كس بود كه عادت وى آن بود كه هركه سخنى بگويد بر وى رد كند و گويد نه چنين است و معنى اين آن بود كه : تو احمقى و نادانى و دروغزنى و من زيرك و عاقل و راستگوى . . . استهزاء و خنديدن بر كسى و سخن و فعل وى حكايت كردن . . . چنان كه خنده آيد حرام است . . . سه چيز است كه هركه اندر وى از آن سه يكى بود منافق بود ، اگرچه نماز كند و روزه دارد : چون سخن گويد دروغ گويد و چون وعده دهد خلاف كند و چون امانت به وى دهند خيانت كند . و گفت : وعده وامى است ، خلاف نشايد كرد .
غزالى در مورد صفتهاى خوب و بد مىنويسد : « دل آدمى را با هر يكى از اين دو لشكر كه در درون وى است علاقتى است و وى را از هر يكى صفتى و خلقى پديد آيد ، بعضى از آن اخلاق بد باشد كه وى را هلاك كند ، و بعضى نيكو باشد كه وى را به سعادت رساند و جمله آن اخلاق اگرچه بسيار است اما چهار جنساند اخلاق بهايم و اخلاق سباع و اخلاق شياطين و اخلاق ملايكه چه به سبب آنكه در وى شهوت و آز نهادهاند كار بهايم كند : چون شره نمودن برخوردن و جماع كردن و به سبب آنكه در وى خشم نهادهاند كار سگ و گرگ و شير كند چون زدن و كشتن و در خلق افتادن به دست و زبان ، و به سبب آنكه در وى مكر و حيلت و تلبيس و تخليط و فتنه انگيختن ميان خلق نهادهاند ، كار ديوان كند و به سبب آنكه در وى عقل نهادهاند ، كار فرشتگان كند ، چون دوست داشتن علم و صلاح ، و پرهيز كردن از كارهاى زشت . . . » « 2 »
حجة الاسلام غزالى چنان كه ديديم از پژوهندگان نامدار اواخر قرن پنجم هجرى است اين مرد بشردوست و بىآرام در كتاب احياء العلوم و كيمياى سعادت به تفصيل از امور و مسائل اخلاقى سخن مىگويد : وى در كتاب كيمياى سعادت كه تلخيصى است از احياء العلوم از صفحه 471 تا 643 به تفصيل از اخلاق و عادات ذميمه و نتايج و آثار انحرافات اخلاقى و فكرى بشر سخن مىگويد - مطالعه اين كتاب براى آشنائى با طرز تفكر دانشمندان قرون وسطا در زمينه اخلاقيات ضروريست .
هامش
( 1 ) . كيمياى سعادت ص 442 .
( 2 ) . كيمياى سعادت باهتمام احمد آرام صفحه 417 .