تماشاخانه در ايران
در اصطلاح علمى كه در آن آثار درامى را به معرض نمايش مىگذارند تماشاخانه مىنامند . از دوره ناصر الدينشاه در نتيجهء مسافرت او به فرنگ و ديدن مظاهر گوناگون تمدن غرب ، چون تأسيس تماشاخانه ، با طبع عياش و راحتطلب او و درباريانش سازگارى داشت ، به فرمان او نخستين تالار تماشاخانه توسط مزين الدوله نقاشباشى در محل كنونى دار الفنون بنا گرديد .
« اولين نمايشنامهاى كه در اينجا نمايش داده شد ، دشمن بشر ، ( ازمولير ) بود . از جمله بناهاى بزرگى كه در ابتداى ظهور تئاتر اروپا در ايران به منظور تماشاخانه به كار مىرفت پارك اتابك ( محل فعلى سفارت شوروى ) و پارك ظل السلطان ( محل فعلى وزارت فرهنگ ) و پارك امين الدوله بوده است . « 1 » »
تئاتر در ايران
يكى از نمايشهاى بالنسبه مشهور كه در شب 8 حمل 1301 در تالار گراند هتل تهران به معرض تماشاى عمومى گذارده شده است كمدى « جعفر خان از فرنگ آمده » تصنيف حسن مقدم ، جوان پرشور و ترقيخواه ايران است ، در اين اثر ، ضمن مبارزه با كهنهپرستى ، بسيارى از عادات و رسوم منحط و زيانبخش ايرانيان ، قبل از نفوذ تمدن جديد در ايران به زبان مردم كوچه و بازار توصيف و بيان كرده و ضمنا نويسنده با مهارت و استادى پرده از روى كارهاى مقلّدان سطحى تمدن غرب و فرنگرفتهها برگرفته است . جالب توجه است كه اجراى اين نمايش انتقادى در هجدهم ماه حوت 1300 به نظر ادارهء انطباعات و شهربانى رسيده و موافقت آنان اعلام شده است : « نمايش موسوم به « جعفر خان از فرنگ آمده » محتوى « 17 مجلس » اثر ميرزا حسن خان مقدم متخلّص به « على نوروز » - كه داراى 36 صحيفه است ، ملاحظه شد .
مانعى براى نمايش آن نمىباشد . به تاريخ 18 برح حوت تخافوى ئيل 1300 ، محل مهر ادارهء انطباعات - نمرهء 139 ثبت دفتر اعلانات شد .
در شعبهء پلتيكى ادارهء نظميه ملاحظه شد و اجازهء نمايش داده مىشود . 26 حوت 1300 محل مهر ادارهء نظميه . بازيگران اين نمايش عبارتند از جعفر خان - دائى جعفر خان - مشهدى اكبر ( لله جعفر خان ) - مادر جعفر خان و زينت دختر عموى جعفر خان و يك توله سگ موسوم به كاروت
( Carotte )
و حسن مقدم نويسنده مردى مترقى ، آزاديخواه و اصلاحطلب است فرزند محمد تقى احتساب الملك شهردار تهران در سلطنت ناصر الدين شاه . در مجلس اول نمايش ،
هامش
( 1 ) . مصاحب و ديگران : دائرة المعارف فارسى ، جلد اول ، ص 669 .