نمودم و آن را بر سه پايه نهادم و در زير آن دوايى را به آتش مشتعل كردم ، از خاصيت آن دوا آب در آن ظرف يخ بسته و فتيله را برافروختم كه حضّار چون چشمشان افتاد بىاختيار از جا برجستند و شروع نمودند ، به رقصيدن ، بعد دوايى در آتش انداختم چون دود آن بلند شد همه حضّار همدگر را مكشوف العوره مىديدند و همه يك انگشت در دهان و يك انگشت به مقعد خود كرده و همه به همديگر مىخنديدند . . . « 1 » »
در دربار سلاطين ايران « يكى از اجزاى لا ينفك اسباب سلطنت ، شخصى است كه كارش مسخرگيست ، چنان كه مذكور شد كريمخان از قبيلهء زند بود ، و اين طايفه به نوعى بد حرف مىزدند كه ملقب به كجزبان شده بودند . منقولست كه روزى كريمخان نشسته بود و اعيان ملك نيز حضور داشتند كه در اين اثنا سگى فرياد كرد ، كريمخان روى به مسخره كرد و گفت برو ببين چه مىخواهد ، مسخره رفته و ظاهرا با دقت تمام قدرى گوش داد با صورت متفكر برگشته گفت بهتر است قبلهء عالم يكى از امراى قبيلهء خود را بفرستند تا تحقيق مطلب كند به علت اينكه اين شخص عزيز كجزبان است و اين زبان را قبيلهء شما خوب مىفهمند پادشاه خنديد و وى را انعام داد . . . « 2 » »
سر جان مالكم در پيرامون تفريحات مردم ايران در دورهء قاجاريه مىنويسد : « در تفريحات ، تمام طبقات از فقير و غنى شركت مىكنند . چراغان ، آتشبازى ، كشتىگيرى ، شعبدهبازى ، مسخرگى ، خيمهشببازى و مطرب و سازنده و مغنى و نوازنده و پسران رقاص ، مفرح ، قلوب همهء مردمند ، و سوارى اسب و ملاقات دوستان ، تفريح در باغ و گلزار ، دعوت مردم در خانه و گستردن بساط سور ، استراحت در سايهء درختان و شنيدن شعر يا افسانه در اوقات بيكارى ، اسباب سرگرمى ايشان است . دختران رقاص وقتى در ايران بسيار بودند و در مجالس عيش و نوش شركت مىكردند ، ولى سلاطين قاجاريه اين كار را منع كردهاند ولى در بعضى از شهرها معمول است . . . « 3 » »
نقال و قصهخوان
نقال و قصهخوان در ايران مورد توجه مردم و پادشاه است . مالكم مىنويسد :
« . . . صاحب اين منصب شخصى با خبر از تواريخ و مستحضر از اخبار و اشعار و نوادر و نكات و دقيقهياب و نكتهسنج بايد ، ايرانيان اسباب تماشا بسيار دارند لكن به نوعى كه تقليد در فرنگستان رسم است ندارند ، مگر قصهخوانان ايشان كه در حين تقرير حكايات ، به اقتضاى
هامش
( 1 ) . رستم التواريخ ، پيشين ، ص 157 - 156 .
( 2 ) . جان مالكم : تاريخ ايران ، ج 2 ، ص 196 .
( 3 ) . همان كتاب ، ج 2 ، ص 207 .