جشن آتش مىافروختند و بر گرد آن شادى مىكردند . درين آتشافروزى راندن حيوانات وحشى و پرانيدن مرغان در ميان شعله نيز متداول بوده است . خوردن شراب و انواع لهو و بازى هم از لوازم اين جشن بوده است ؛ حتى درين باب در دوران بعد از اسلام سنتهاى كهن رعايت مىشده است .
وصف بعضى از جشنهاى سده در اشعار شعراى غزنوى ( مثل فرخى و منوچهرى ) هست . جشن سدهاى هم كه « مرداويج زيارى » ترتيب داد ، و خود او در پايان آن كشته شد ، وصفش در مروج الذهب مسعودى و بعضى ديگر از كتب تاريخ آمده است .
روز پيش از سده را « نوسده » يا « برسده » مىخواندهاند .
جشن سده را هنوز هم زرتشتيان ايران در روز دهم بهمنماه برپا مىدارند . در كرمان با شكوهى بيشتر از جاهاى ديگر و در تهران به توسط انجمن زرتشتيان در مدرسهء « گيو » برگزار مىكنند . « 1 » »
فردوسى در ذكر سلطنت هوشنگ مىفرمايد :
برافروختند آتش و باده خورد * سده نام آن جشن فرخنده كرد
عنصرى دربارهء ريشهء تاريخى اين جشن مىگويد :
سده جشن ملوك نامدار است * ز افريدون و از جم يادگار است
غير از آنچه برشمرديم اعياد ديگرى به اسامى « كوسه برنشين ، كه در 15 فروردينماه مراسم آن انجام مىشد ؛ و جشن « باد بره » كه در بهمنماه به مناسبت وزش باد بهارى صورت مىگرفته است ، در بين مردم معمول بوده و مراسم خاص آن رعايت مىشده است .
ديگر جشن فروردگان و جشن آبانگاه و جشن مردگيران و جشن گاهنبار و جز اينها ، اين جشنها ، كه بعد از اسلام از اواسط قرن سوم هجرى بار ديگر در ايران معمول گرديده است ، تا حملهء مغول رايج بوده است . اينك نمونهاى از اشعارى كه منوچهرى در وصف اين اعياد سروده است نقل مىكنيم :
آمد خجسته مهرگان ، جشن بزرگ خسروان * نارنج و نار و ارغوان آورد از هر ناحيه
* * *
نوروز درآمد اى منوچهرى * با لاله لعل و با گل حمرى
* * *
نوروز برنگاشت به صحرا به مشك و مى * تمثالهاى غره و تصويرهاى مى
* * *
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، به سرپرستى دكتر مصاحب ، جلد اول ، ص 1278 .